***
۳- چیستى دموکراسى: ابتدا باید به نکته اى توجه نماییم. لیبرالیسم در جوامع غربى، تقدیم تاریخى- وجودى بر دموکراسى داشته است. تأمل در این خصوص به این دلیل است که بسیارى از ایده ها و دستاوردهاى لیبرالى، امروزه از ارکان دموکراسى به شمار مى روند[۲۶]. به دموکراسى از دو منظر متفاوت مى توان نظر کرد:
۱-۳- دموکراسى به عنوان روش: دموکراسى راه است، نه مقصد. وسیله است، نه هدف. مهیا کننده ى شرایط ظهور و بروز دیگر فضایل است.
۱-۱-۳- دموکراسى براى ظهور خود و خود آفرینش گرى: اندیشه ى خودآفرینى در دوران مدرن به کانت بازمى گردد. کانت مى گفت با مردم باید همچون "غایتى در خود"، و نه صرفاً "وسیله"، رفتار شود. بدین ترتیب، دولت و دیگر نهادها، حق ندارند با اشخاص به عنوان ابزار و وسیله در جهت اهداف خود نگاه کنند، چون افراد ذاتاً ارزشمند اند. رفتار با انسان ها در مقام غایاتى در خود شامل چه چیزهایى مى شود؟ مهمترین نکته، به رسمیت شناختن خود مختارى عقلانى انسان ها است.
میشل فوکو، گفته است که شخصیت محورى مدرنیته dandy است که از تن و جسمش، رفتارش، احساسات و امیالش و نفس وجودش، اثرى هنرى مى سازد. در نتیجه انسان مدرن، انسانى است که مى خواهد خود را خلق و جعل کند. فوکو مى گوید: "انسان مدرن کسى است که مى کوشد خود را باز آفریند". در این رویکرد اخلاقى، برخلاف رویکرد اخلاقى "آئین نامه اى" مسیحى، فرد مى کوشد زندگى اش را همچون یک اثر هنرى بیافریند. آفرینش زیبایى شناسانه خویشتن یا ساختن زندگى فردى همچون یک اثر هنرى، رویکرد سال هاى آخر زندگى فوکو به اخلاق و قدرت بود و از بازاندیشى بنیادینى حکایت مى کرد. فوکو مى پرسید: "چرا همه کس نباید به اثر هنرى تبدیل شود؟ ". او بر مبناى پلورالیسم ارزشى، که آن را از ویژگى هاى اصلى جامعه مدرن به شمار مى آورد، هرگونه نظام اخلاقى آئین نامه اى که شکل زندگى یگانه اى را براى همگان تجویز کند، ناممکن و ناپذیرفتنى مى دانست و آن را نفى و طرد مى کرد. او در مقاله ى "روشنگرى چیست؟ " پس از بحث درباره ى اهمیت نوشته ى کوتاه کانت درباره ى روشنگرى، مى گوید: "انسان مدرن، در نگاه بودلر، آن کس نیست که مى کوشد خود را کشف کند و به رازها و حقایق نهان درون خویش پى ببرد. انسان مدرن کسى است که مى کوشد خود را باز آفریند. این تعبیر از مدرنیته انسان را از هستى اش رها نمى سازد بلکه وى را وادار به مواجهه با وظیفه ى بازآفرینى خود مى کند"[۲۷].
مسئله این است: کدام نظام سیاسى (دولت)، قادر است شرایط خودآئینى و خودآفرینى را براى افراد پدید آورد. پاسخ روشن است: نظام دموکراتیک. دموکراسى چگونه این کار را انجام مى دهد؟ با تمایز حق (right) از خیر (good). دموکراسى نظامى است که فقط محدود به حق است و اجازه مى دهد تا شهروندان خود زندگى خوب و خیر را برگزینند. تشخیص زندگى خیر و خوب متعلق به قلمرو اشخاص است، نه دولت. دولت دموکراتیک بیرون از قلمروى مى ایستد که در آن افراد نقشه هاى زندگى خود را، بر مبناى برداشتشان از خیر، طراحى مى کنند. حق انسانى حاکمیت خودمختارانه بر خود، مبناى تمایز حق از خیر میان دولت و اشخاص است.
۲-۱-۳- دموکراسى به عنوان قواعد بازى جمعى: دموکراسى از جهات گوناگون مشابه بازى هاى ورزشى است. به عنوان مثال، بازى فوتبال، داراى قواعدى است که بازى را ممکن مى سازند. برنده و بازنده شدن در چارچوب رعایت این قواعد ممکن مى شود. طرفین باید به قواعد بازى تعهد داشته باشند. هر تیم یازده بازیکن خواهد داشت، با دست نمى توان گل زد، تیمى که بیشترین گل را بزند برنده ى بازى خواهد بود، برخى خطا ها کارت زرد دارد و برخى خطاها کارت قرمز و اخراج از بازى. با این همه، برخى از خطاها را هیچکس مجاز نیست انجام دهد. به عنوان نمونه، نمى توان با لگد به صورت بازیکن تیم مقابل زد. زیبا بازى کردن هم امرى است که تماشاگران و تحلیل گران را خشنود مى سازد.
دموکراسى هم یک نوع بازى است. این بازى هم داراى قواعد است. از پیش روشن نیست که کدام تیم برنده و کدام تیم بازنده است. دموکراسى روشى است معین براى رسیدن به نتایج نامعین. اگر فرد یا گروهى زمین بازى را به گونه اى شیب دار کرده باشند از پیش برنده دائمى بازى روشن باشد، این بازى دموکراتیک نخواهد بود. به عنوان مثال، مطابق برخى بازى ها،افراد و تیم برنده ى دائمى از پیش روشن است. در نظام پادشاهى، یک خاندان برنده ى دائمى بازى است، در نظام ولایت فقیه، یک صنف (روحانیت) برنده ى دائمى بازى است. در نظام سازمان هاى شبه توتالیتر، رهبر دائمى رئیس جمهور دائمى انتخاب مى کند. پر واضح است که بازى دموکراسى(انتخابات رقابتى منصفانه) برنده و بازنده دارد، اما قواعد بازى دموکراسى به گونه اى طراحى شده اند که از پیش برنده و بازنده معلوم نباشد و هر تیمى امکان برنده و بازنده شدن داشته باشد.
۳-۱-۳- دموکراسى به عنوان روش ایجاد توافق جمعى: در هر جامعه و کشورى مسائل نظرى (سیاست هاى کلى کشور، اهداف جمعى مردم، راهبردهاى اصلى نظام سیاسى) و مشکلات عملى (فقر، اعتیاد، تجاوز، قتل، طلاق، و...) وجود دارد که باید حل و رفع شوند. دموکراسى بهترین روش حل مسائل جمعى و رفع مشکلات جمعى است. از سوى دیگر، در هر کشورى به طور طبیعى میان افراد، گروه ها و دولت نزاع هاى بى شمارى روى مى دهد. دموکراسى چارچوب مسالمت آمیز رفع نزاع است.
۲-۳- دموکراسى به عنوان ارزش: دموکراسى ارزشى است که نه متکى بر چیز دیگرى است و نه معطوف به ارزش دیگرى است. شاید بتوان دموکراسى را فضیلت جمعى به شمار آورد.
۱-۲-۳- دموکراسى بهترین بدترین ها: دموکراسى بهشت بر روى زمین نمى آفریند. زمامداران سیاسى اى که وعده ى بهشت مى دهند، جهنم بر پا مى کنند. آن مدعاى آنارشیستى که دولت بد است، براى اینکه هر دولتى در زندگى جمعى و فردى شهروندان دخالت و آزادى آن ها را محدود مى کند، درست بود و هست. آنارشیسم مدافع ارزش آزادى فردى است و به همین دلیل هر نوع اقتدار اجبارکننده اى که انسان ها بر انسان ها اعمال کنند را رد و طرد مى کند. دولت فقط و فقط سازمانى است براى راهزنى به سود افرادى که قدرت را در دست دارند. لیبرالیسم هم با ایده ى آزادى منفى، مخالف دخالت دولت در زندگى شهروندان است. آنارشیسم مدافع جامعه اى است که کلیه ى عوامل اجبارکننده از آن حذف شده باشد. جامعه ى فاقد دولت آنارشیستى، به دو شیوه ى متفاوت توجیه مى شود. آنارشیست هاى باهمادگرا، باهمادها را جایگزین دولت مى سازند، آنارشیست هاى بازارگرا، بازار اقتصادى را بدیل دولت معرفى مى کنند[۲۸]. اما لیبرالیسم به دنبال محدود کردن دخالت هاى دولت به حداقل ممکن است[۲۹]. مارکس و انگلس آنارشى را آخرین مرحله سوسیالیسم به شمار مى آوردند که مهمترین ویژگى آن فقدان دولت و جامعه بى طبقه بود. اما به گمان آنها ابتدا باید دولت بورژوایى استثمارگر به وسیله ى پرولتاریا سرنگون شود و به جاى آن دیکتاتورى پرولتاریا برقرار گردد تا گذار به جامعه ى کمونیستى فاقد دولت امکان پذیر گردد[۳۰]. بدین ترتیب دیده مى شود که مارکسیسم و لیبرالیسم در نگاه منفى به دولت با آنارشیسم مشترک اند. در هر سه مورد، آزادى به معناى عدم مداخله است. مداخله دولت یا هر اقتدار دیگرى، آزادى را مى ستاند.
در اینکه همه نظام هاى سیاسى بد هستند، شاید اختلاف نظرى وجود نداشته باشد. اما مسئله این است که آدمیان در زندگى جمعى شان گریزى از فرمانروایى سیاسى ندارند. دموکراسى، در میان بدترین نظام هاى سیاسى، بهترین نظام است.
دموکراسى نظامى است براى انسان هاى سراپا خطاکار. پیش فرض انسان شناسانه ى دموکراسى این است که زمامداران سیاسى، افرادى فریب کار، دروغ گو، جنایت کار، دزد، و فاسد هستند که فقط به دنبال منافع شخصى خود و سوء استفاده از مردم هستند (بوش، دیک چینى، رامسفلد، برلوسکونى، و... برخى از رهبران نظام هاى دموکراتیک معاصرند که مدعاى ما را تائید مى کنند). از بین بردن رذائل زمامداران سیاسى کارى تقریباً نشدنى است. به همین دلیل باید ساختارى آفرید که تا حد ممکن این آفات را بکاهد و مانع آن گردد تا زمامداران سیاسى حتى اگر بخواهند، نتوانند از قدرت سوء استفاده کنند. ساختار دموکراتیک، براى همین منظور برساخته شده است. پیش فرض ما این است که زمامداران سیاسى عاقل تر و داناتر از مردم نیستند، قدرت به آنها امکان مى دهد تا زندگى ما را فداى منافع خود، یا تصور خود از زندگى خوب و خیر، کنند. دموکرات ها به دنبال آنند تا سیستمى طراحى کنند که افراد را از قدرت اجبارکننده دولت در امان بدارد.
۲-۲-۳- دموکراسى به عنوان بهترین ساختار توزیع قدرت: دولت پدیده اى لویاتانى است. فلسفه ى اخلاق و سیاسى ماقبل مدرن، مسئله قدرت را آن چنان خطرناک به شمار نمى آورد. قدرت اسبى بود که باید مهارش به فرد لایقى سپرده مى شد. اگر چنین مى شد، این اسب به کنترل در مى آمد. بدین ترتیب بود که این پرسش که: چه کسى باید حکومت کند؟ ، پاسخ هاى زیر را دریافت مى کرد:
افلاطون: حکیم عادل.
مارکس: پرولتاریا.
لنین: حزب بلشویک.
فقیهان شیعه: فقیه عادل.
سلطنت طلبها: پادشاه (از یک خاندان خاص).
دوران مدرن، دوران جدى گرفتن خطرات قدرت انباشته و متراکم بود. لرد اکتون در سخنى مهم گفت: "قدرت فساد آفرین است و قدرت مطلق فساد مطلق مى آفریند".
گذشتگان بر این تصور بودند که کافى است مهار قدرت به فردى عادل سپرده شود. پس از آن شاهد فرمانروایى دادگرانه خواهیم بود. منتسکیو در روح القوانین یاد آور شد که میان قدرت و عدالت رابطه اى پارادوکسیکال برقرار است. قدرت اولین چیزى را که از فرد مى ستاند، قدرت عدالت ورزى خواهد بود. قدرت را نمى توان با ملکه ى عدالت کنترل نمود. قدرت را فقط و فقط از طریق قدرت مى توان محدود و مخدوم کرد. هیچ راهى جز آفرینش قدرت در برابر قدرت دولت وجود ندارد. او پیشنهاد کرد که قدرت متراکم و متمرکز زمامدار سیاسى به سه قوه مقننه، قضائیه و مجریه تفکیک و "توزیع" گردد. بدین ترتیب بود که براى توزیع بیشتر قدرت، نظام حزبى پذیرفته شد. پس از آن هم، رسانه هاى جمعى قدرتمند ناظر و ناقد به وجود آمد تا به عنوان رکن چهارم دموکراسى عرصه ى سیاسى(دولت) را یک آن به حال خود وانگذارند.
۳-۲-۳- رعایت حقوق اقلیت ها: یکى از دغدغه هاى مهم متفکران قرن نوزدهم- از جان استیوارت میل تا توکویل- گذار از نظام هاى استبدادى به نظام هاى دموکراتیک و از آن ها به دیکتاتورى اکثریت بود[۳۱].این نگرانى ها به دموکراتیزه کردن بیشتر ایده دموکراسى منتهى شد. گفته شد: اگر چه دموکراسى حکومت اکثریت است، اما در عین حال نظامى است که حقوق اقلیت ها را رعایت مى کند. یکى از ارکان مهم قانون اساسى دموکراسى ها این است که هیچ اکثریتى مجاز نیست حقوق اقلیت ها را از طریق تصویب قانون یا سیاست هاى کلى نادیده بگیرد. به تعبیر دیگر، قانون اساسى قلمرو حکمرانى اکثریت را به گونه اى محدود مى سازد که از حقوق اقلیت حمایت به عمل آید. براى این امر، قانون اساسى شامل فهرستى از حقوق مى شود که همه ى شهروندان باید از آن برخوردار باشند. به تعبیر سوم، هر فردى واجد مجموعه اى از حقوق (حقوق بشر) است که دولت به هیچ وجه نباید آن ها را نقض کند. به تعبیر چهارم، مطابق نظریه ى قابلیتها (capabilities theory) ى مارتا نسبام، قابلیت هاى معینى براى زندگى انسانى لازم اند. او دو آستانه (threshold)، برشمرده است. مطابق آستانه اول،زندگى مادون برخى قابلیت ها،زندگى انسانى نیست. مطابق آستانه ى دوم، زندگى مادون برخى قابلیت ها، زندگى خوب نیست. البته قابلیت هاى اولیه بر قابلیت هاى ثانویه تقدم دارند. قابلیت هاى ثانویه، همان حقوق دموکراتیک یا شهروندى هستند. مطابق این نظریه، قابلیت ها(حقوق) شرایط رشد و پرورش انسانى هستند.
از طرف دیگر، دموکراسى ها از طریق فدرالیسم، به ناحیه ها و ایالت هاى مختلف اختیار مى دهند تا درباره ى مسائل و مشکلات خاص منطقه ى خود قانون گذارى کنند. گفت و گوى عمومى میان اقلیت واکثریت قبل از تصمیم گیرى، یکى دیگر از راه هاى تأمین نظر اقلیت هاست. شنیدن استدلال هاى طرف مقابل مى تواند به راه حل هایى ختم گردد که مورد توافق طرفین باشد. احترام به همه ى شهروندان، و توجه به این امر که هر اکثریتى ممکن است به اقلیت تبدیل شود، توجیه کننده ى گفت و شنود است.
۳- چیستى دموکراسى: ابتدا باید به نکته اى توجه نماییم. لیبرالیسم در جوامع غربى، تقدیم تاریخى- وجودى بر دموکراسى داشته است. تأمل در این خصوص به این دلیل است که بسیارى از ایده ها و دستاوردهاى لیبرالى، امروزه از ارکان دموکراسى به شمار مى روند[۲۶]. به دموکراسى از دو منظر متفاوت مى توان نظر کرد:
۱-۳- دموکراسى به عنوان روش: دموکراسى راه است، نه مقصد. وسیله است، نه هدف. مهیا کننده ى شرایط ظهور و بروز دیگر فضایل است.
۱-۱-۳- دموکراسى براى ظهور خود و خود آفرینش گرى: اندیشه ى خودآفرینى در دوران مدرن به کانت بازمى گردد. کانت مى گفت با مردم باید همچون "غایتى در خود"، و نه صرفاً "وسیله"، رفتار شود. بدین ترتیب، دولت و دیگر نهادها، حق ندارند با اشخاص به عنوان ابزار و وسیله در جهت اهداف خود نگاه کنند، چون افراد ذاتاً ارزشمند اند. رفتار با انسان ها در مقام غایاتى در خود شامل چه چیزهایى مى شود؟ مهمترین نکته، به رسمیت شناختن خود مختارى عقلانى انسان ها است.
میشل فوکو، گفته است که شخصیت محورى مدرنیته dandy است که از تن و جسمش، رفتارش، احساسات و امیالش و نفس وجودش، اثرى هنرى مى سازد. در نتیجه انسان مدرن، انسانى است که مى خواهد خود را خلق و جعل کند. فوکو مى گوید: "انسان مدرن کسى است که مى کوشد خود را باز آفریند". در این رویکرد اخلاقى، برخلاف رویکرد اخلاقى "آئین نامه اى" مسیحى، فرد مى کوشد زندگى اش را همچون یک اثر هنرى بیافریند. آفرینش زیبایى شناسانه خویشتن یا ساختن زندگى فردى همچون یک اثر هنرى، رویکرد سال هاى آخر زندگى فوکو به اخلاق و قدرت بود و از بازاندیشى بنیادینى حکایت مى کرد. فوکو مى پرسید: "چرا همه کس نباید به اثر هنرى تبدیل شود؟ ". او بر مبناى پلورالیسم ارزشى، که آن را از ویژگى هاى اصلى جامعه مدرن به شمار مى آورد، هرگونه نظام اخلاقى آئین نامه اى که شکل زندگى یگانه اى را براى همگان تجویز کند، ناممکن و ناپذیرفتنى مى دانست و آن را نفى و طرد مى کرد. او در مقاله ى "روشنگرى چیست؟ " پس از بحث درباره ى اهمیت نوشته ى کوتاه کانت درباره ى روشنگرى، مى گوید: "انسان مدرن، در نگاه بودلر، آن کس نیست که مى کوشد خود را کشف کند و به رازها و حقایق نهان درون خویش پى ببرد. انسان مدرن کسى است که مى کوشد خود را باز آفریند. این تعبیر از مدرنیته انسان را از هستى اش رها نمى سازد بلکه وى را وادار به مواجهه با وظیفه ى بازآفرینى خود مى کند"[۲۷].
مسئله این است: کدام نظام سیاسى (دولت)، قادر است شرایط خودآئینى و خودآفرینى را براى افراد پدید آورد. پاسخ روشن است: نظام دموکراتیک. دموکراسى چگونه این کار را انجام مى دهد؟ با تمایز حق (right) از خیر (good). دموکراسى نظامى است که فقط محدود به حق است و اجازه مى دهد تا شهروندان خود زندگى خوب و خیر را برگزینند. تشخیص زندگى خیر و خوب متعلق به قلمرو اشخاص است، نه دولت. دولت دموکراتیک بیرون از قلمروى مى ایستد که در آن افراد نقشه هاى زندگى خود را، بر مبناى برداشتشان از خیر، طراحى مى کنند. حق انسانى حاکمیت خودمختارانه بر خود، مبناى تمایز حق از خیر میان دولت و اشخاص است.
۲-۱-۳- دموکراسى به عنوان قواعد بازى جمعى: دموکراسى از جهات گوناگون مشابه بازى هاى ورزشى است. به عنوان مثال، بازى فوتبال، داراى قواعدى است که بازى را ممکن مى سازند. برنده و بازنده شدن در چارچوب رعایت این قواعد ممکن مى شود. طرفین باید به قواعد بازى تعهد داشته باشند. هر تیم یازده بازیکن خواهد داشت، با دست نمى توان گل زد، تیمى که بیشترین گل را بزند برنده ى بازى خواهد بود، برخى خطا ها کارت زرد دارد و برخى خطاها کارت قرمز و اخراج از بازى. با این همه، برخى از خطاها را هیچکس مجاز نیست انجام دهد. به عنوان نمونه، نمى توان با لگد به صورت بازیکن تیم مقابل زد. زیبا بازى کردن هم امرى است که تماشاگران و تحلیل گران را خشنود مى سازد.
دموکراسى هم یک نوع بازى است. این بازى هم داراى قواعد است. از پیش روشن نیست که کدام تیم برنده و کدام تیم بازنده است. دموکراسى روشى است معین براى رسیدن به نتایج نامعین. اگر فرد یا گروهى زمین بازى را به گونه اى شیب دار کرده باشند از پیش برنده دائمى بازى روشن باشد، این بازى دموکراتیک نخواهد بود. به عنوان مثال، مطابق برخى بازى ها،افراد و تیم برنده ى دائمى از پیش روشن است. در نظام پادشاهى، یک خاندان برنده ى دائمى بازى است، در نظام ولایت فقیه، یک صنف (روحانیت) برنده ى دائمى بازى است. در نظام سازمان هاى شبه توتالیتر، رهبر دائمى رئیس جمهور دائمى انتخاب مى کند. پر واضح است که بازى دموکراسى(انتخابات رقابتى منصفانه) برنده و بازنده دارد، اما قواعد بازى دموکراسى به گونه اى طراحى شده اند که از پیش برنده و بازنده معلوم نباشد و هر تیمى امکان برنده و بازنده شدن داشته باشد.
۳-۱-۳- دموکراسى به عنوان روش ایجاد توافق جمعى: در هر جامعه و کشورى مسائل نظرى (سیاست هاى کلى کشور، اهداف جمعى مردم، راهبردهاى اصلى نظام سیاسى) و مشکلات عملى (فقر، اعتیاد، تجاوز، قتل، طلاق، و...) وجود دارد که باید حل و رفع شوند. دموکراسى بهترین روش حل مسائل جمعى و رفع مشکلات جمعى است. از سوى دیگر، در هر کشورى به طور طبیعى میان افراد، گروه ها و دولت نزاع هاى بى شمارى روى مى دهد. دموکراسى چارچوب مسالمت آمیز رفع نزاع است.
۲-۳- دموکراسى به عنوان ارزش: دموکراسى ارزشى است که نه متکى بر چیز دیگرى است و نه معطوف به ارزش دیگرى است. شاید بتوان دموکراسى را فضیلت جمعى به شمار آورد.
۱-۲-۳- دموکراسى بهترین بدترین ها: دموکراسى بهشت بر روى زمین نمى آفریند. زمامداران سیاسى اى که وعده ى بهشت مى دهند، جهنم بر پا مى کنند. آن مدعاى آنارشیستى که دولت بد است، براى اینکه هر دولتى در زندگى جمعى و فردى شهروندان دخالت و آزادى آن ها را محدود مى کند، درست بود و هست. آنارشیسم مدافع ارزش آزادى فردى است و به همین دلیل هر نوع اقتدار اجبارکننده اى که انسان ها بر انسان ها اعمال کنند را رد و طرد مى کند. دولت فقط و فقط سازمانى است براى راهزنى به سود افرادى که قدرت را در دست دارند. لیبرالیسم هم با ایده ى آزادى منفى، مخالف دخالت دولت در زندگى شهروندان است. آنارشیسم مدافع جامعه اى است که کلیه ى عوامل اجبارکننده از آن حذف شده باشد. جامعه ى فاقد دولت آنارشیستى، به دو شیوه ى متفاوت توجیه مى شود. آنارشیست هاى باهمادگرا، باهمادها را جایگزین دولت مى سازند، آنارشیست هاى بازارگرا، بازار اقتصادى را بدیل دولت معرفى مى کنند[۲۸]. اما لیبرالیسم به دنبال محدود کردن دخالت هاى دولت به حداقل ممکن است[۲۹]. مارکس و انگلس آنارشى را آخرین مرحله سوسیالیسم به شمار مى آوردند که مهمترین ویژگى آن فقدان دولت و جامعه بى طبقه بود. اما به گمان آنها ابتدا باید دولت بورژوایى استثمارگر به وسیله ى پرولتاریا سرنگون شود و به جاى آن دیکتاتورى پرولتاریا برقرار گردد تا گذار به جامعه ى کمونیستى فاقد دولت امکان پذیر گردد[۳۰]. بدین ترتیب دیده مى شود که مارکسیسم و لیبرالیسم در نگاه منفى به دولت با آنارشیسم مشترک اند. در هر سه مورد، آزادى به معناى عدم مداخله است. مداخله دولت یا هر اقتدار دیگرى، آزادى را مى ستاند.
در اینکه همه نظام هاى سیاسى بد هستند، شاید اختلاف نظرى وجود نداشته باشد. اما مسئله این است که آدمیان در زندگى جمعى شان گریزى از فرمانروایى سیاسى ندارند. دموکراسى، در میان بدترین نظام هاى سیاسى، بهترین نظام است.
دموکراسى نظامى است براى انسان هاى سراپا خطاکار. پیش فرض انسان شناسانه ى دموکراسى این است که زمامداران سیاسى، افرادى فریب کار، دروغ گو، جنایت کار، دزد، و فاسد هستند که فقط به دنبال منافع شخصى خود و سوء استفاده از مردم هستند (بوش، دیک چینى، رامسفلد، برلوسکونى، و... برخى از رهبران نظام هاى دموکراتیک معاصرند که مدعاى ما را تائید مى کنند). از بین بردن رذائل زمامداران سیاسى کارى تقریباً نشدنى است. به همین دلیل باید ساختارى آفرید که تا حد ممکن این آفات را بکاهد و مانع آن گردد تا زمامداران سیاسى حتى اگر بخواهند، نتوانند از قدرت سوء استفاده کنند. ساختار دموکراتیک، براى همین منظور برساخته شده است. پیش فرض ما این است که زمامداران سیاسى عاقل تر و داناتر از مردم نیستند، قدرت به آنها امکان مى دهد تا زندگى ما را فداى منافع خود، یا تصور خود از زندگى خوب و خیر، کنند. دموکرات ها به دنبال آنند تا سیستمى طراحى کنند که افراد را از قدرت اجبارکننده دولت در امان بدارد.
۲-۲-۳- دموکراسى به عنوان بهترین ساختار توزیع قدرت: دولت پدیده اى لویاتانى است. فلسفه ى اخلاق و سیاسى ماقبل مدرن، مسئله قدرت را آن چنان خطرناک به شمار نمى آورد. قدرت اسبى بود که باید مهارش به فرد لایقى سپرده مى شد. اگر چنین مى شد، این اسب به کنترل در مى آمد. بدین ترتیب بود که این پرسش که: چه کسى باید حکومت کند؟ ، پاسخ هاى زیر را دریافت مى کرد:
افلاطون: حکیم عادل.
مارکس: پرولتاریا.
لنین: حزب بلشویک.
فقیهان شیعه: فقیه عادل.
سلطنت طلبها: پادشاه (از یک خاندان خاص).
دوران مدرن، دوران جدى گرفتن خطرات قدرت انباشته و متراکم بود. لرد اکتون در سخنى مهم گفت: "قدرت فساد آفرین است و قدرت مطلق فساد مطلق مى آفریند".
گذشتگان بر این تصور بودند که کافى است مهار قدرت به فردى عادل سپرده شود. پس از آن شاهد فرمانروایى دادگرانه خواهیم بود. منتسکیو در روح القوانین یاد آور شد که میان قدرت و عدالت رابطه اى پارادوکسیکال برقرار است. قدرت اولین چیزى را که از فرد مى ستاند، قدرت عدالت ورزى خواهد بود. قدرت را نمى توان با ملکه ى عدالت کنترل نمود. قدرت را فقط و فقط از طریق قدرت مى توان محدود و مخدوم کرد. هیچ راهى جز آفرینش قدرت در برابر قدرت دولت وجود ندارد. او پیشنهاد کرد که قدرت متراکم و متمرکز زمامدار سیاسى به سه قوه مقننه، قضائیه و مجریه تفکیک و "توزیع" گردد. بدین ترتیب بود که براى توزیع بیشتر قدرت، نظام حزبى پذیرفته شد. پس از آن هم، رسانه هاى جمعى قدرتمند ناظر و ناقد به وجود آمد تا به عنوان رکن چهارم دموکراسى عرصه ى سیاسى(دولت) را یک آن به حال خود وانگذارند.
۳-۲-۳- رعایت حقوق اقلیت ها: یکى از دغدغه هاى مهم متفکران قرن نوزدهم- از جان استیوارت میل تا توکویل- گذار از نظام هاى استبدادى به نظام هاى دموکراتیک و از آن ها به دیکتاتورى اکثریت بود[۳۱].این نگرانى ها به دموکراتیزه کردن بیشتر ایده دموکراسى منتهى شد. گفته شد: اگر چه دموکراسى حکومت اکثریت است، اما در عین حال نظامى است که حقوق اقلیت ها را رعایت مى کند. یکى از ارکان مهم قانون اساسى دموکراسى ها این است که هیچ اکثریتى مجاز نیست حقوق اقلیت ها را از طریق تصویب قانون یا سیاست هاى کلى نادیده بگیرد. به تعبیر دیگر، قانون اساسى قلمرو حکمرانى اکثریت را به گونه اى محدود مى سازد که از حقوق اقلیت حمایت به عمل آید. براى این امر، قانون اساسى شامل فهرستى از حقوق مى شود که همه ى شهروندان باید از آن برخوردار باشند. به تعبیر سوم، هر فردى واجد مجموعه اى از حقوق (حقوق بشر) است که دولت به هیچ وجه نباید آن ها را نقض کند. به تعبیر چهارم، مطابق نظریه ى قابلیتها (capabilities theory) ى مارتا نسبام، قابلیت هاى معینى براى زندگى انسانى لازم اند. او دو آستانه (threshold)، برشمرده است. مطابق آستانه اول،زندگى مادون برخى قابلیت ها،زندگى انسانى نیست. مطابق آستانه ى دوم، زندگى مادون برخى قابلیت ها، زندگى خوب نیست. البته قابلیت هاى اولیه بر قابلیت هاى ثانویه تقدم دارند. قابلیت هاى ثانویه، همان حقوق دموکراتیک یا شهروندى هستند. مطابق این نظریه، قابلیت ها(حقوق) شرایط رشد و پرورش انسانى هستند.
از طرف دیگر، دموکراسى ها از طریق فدرالیسم، به ناحیه ها و ایالت هاى مختلف اختیار مى دهند تا درباره ى مسائل و مشکلات خاص منطقه ى خود قانون گذارى کنند. گفت و گوى عمومى میان اقلیت واکثریت قبل از تصمیم گیرى، یکى دیگر از راه هاى تأمین نظر اقلیت هاست. شنیدن استدلال هاى طرف مقابل مى تواند به راه حل هایى ختم گردد که مورد توافق طرفین باشد. احترام به همه ى شهروندان، و توجه به این امر که هر اکثریتى ممکن است به اقلیت تبدیل شود، توجیه کننده ى گفت و شنود است.
