ارمنستان و جمهوری آذربایجان، دو کشوری که میان ایران و روسیه قرار گرفتهاند و بیش از سه دهه درگیر مناقشه بودهاند، این هفته شاهد توجه کمسابقه مقامهای بلندپایه واشینگتن بودند.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، جیدی ونس، به هر دو کشور سفر کرد؛ سفری که به گفته تحلیلگران، بر نفوذ آمریکا در منطقهای تأکید داشت که مسکو به طور سنتی آن را حوزهٔ نفوذ خود میدانست.
این سفر با امضای توافقهای اقتصادی در هر دو کشور همراه بود و هدف آن تحکیم توافق صلحی بود که آمریکا میان دو طرف میانجیگری کرده است. با این حال، زمانی که حساب کاربری ونس در شبکه اجتماعی ایکس پستی را منتشر و سپس حذف کرد که در آن کشتار تا یکونیم میلیون ارمنی در دوران جنگ جهانی اول به دست امپراتوری عثمانی «نسلکشی» خوانده شده بود، جنجالهایی نیز شکل گرفت.
ریچارد گیراگوسیان، مدیر بنیانگذار مرکز مطالعات منطقهای در ایروان، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: «روسیه به دلیل تهاجم ناموفقش به اوکراین تضعیف شده است.»
او افزود: «معاون رئیسجمهوری در این سفر دستاوردهای مشخصی داشت؛ توافقهای عملی با هر دو کشور. این سفر بیشتر به معنای کاشتن پرچم آمریکا در منطقه بود؛ پیامی برای روسیه.»
«کریدور ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» در کانون توجه
فراتر از نمادگرایی، این سفر پیامدهای عملی و اقتصادی نیز داشت.
در مرکز گفتوگوها در هر دو پایتخت، طرح «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» موسوم به TRIPP قرار داشت. این کریدور پیشنهادی به طول ۴۳ کیلومتر شامل جاده و خط آهن در خاک ارمنستان، جمهوری آذربایجان را به جمهوری خودمختار نخجوان متصل میکند و همزمان یک مسیر تجاری شرق به غرب جدید ایجاد میکند که روسیه و ایران را دور میزند.
این مسیر ترانزیتی بخشی از توافق صلحی است که در اوت ۲۰۲۵ (مرداد ۱۴۰۴) در واشینگتن میان نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، و الهام علیاف، رئیسجمهوری جمهوری آذربایجان، امضا شد.
ونس در ایروان گفت: «سرمایه قابل توجهی به این پروژه علاقهمند است. افراد زیادی در سراسر جهان معتقدند میتوانند با سرمایهگذاری در ارمنستان و در پروژه TRIPP بازده خوبی به دست آورند.»
گیراگوسیان گفت ونس احتمال سرمایهگذاری «میلیاردها دلار آمریکا» در بهرهبرداری از این کریدور را مطرح کرده است.
نیروگاه متسامور و همکاری هستهای
از دیگر نتایج این سفر، اعلام تمایل ارمنستان برای تکیه بر آمریکا در جایگزینی نیروگاه هستهای متسامور بود؛ نیروگاهی که حدود یکسوم برق این کشور را تأمین میکند و قرار است در سال ۲۰۳۶ تعطیل شود.
نخستوزیر ارمنستان اعلام کرد راکتور ساخت شوروی با راکتورهای مدولار کوچک ــ فناوری نوینی که در سطح جهانی در حال بررسی است ــ جایگزین خواهد شد. این در حالی است که روسیه نیز علاقهمند به مشارکت در این پروژه بوده است.
ونس گفت این توافق میتواند راه را برای صادرات اولیه تا سقف ۵ میلیارد دلار از آمریکا و همچنین چهار میلیارد دلار قراردادهای بلندمدت سوخت و نگهداری هموار کند.
نیروگاه متسامور که در اوایل دهه ۱۹۸۰ ساخته شده، در منطقهای با فعالیت لرزهای بالا قرار دارد و همین موضوع نوسازی آن را به مسئلهای مرتبط با امنیت منطقهای گستردهتر تبدیل کرده است.
ایالات متحده همچنین قرار است پهپادهای نظارتی به ارزش ۱۱ میلیون دلار در اختیار ارمنستان قرار دهد. هرچند این رقم در مقایسه با پروژههای بزرگتر ناچیز است، تحلیلگران آن را نشانهای از فاصله گرفتن تدریجی ارمنستان از وابستگی به روسیه میدانند.
در حالی که جمهوری آذربایجان به ترکیه و استانداردهای ناتو نزدیکتر شده، ارمنستان که زمانی بهشدت به مسکو متکی بود، در سالهای اخیر به هند و اکنون به آمریکا و غرب روی آورده است.
شراکت راهبردی با جمهوری آذربایجان
ونس در باکو منشور شراکت راهبردی با جمهوری آذربایجان را امضا کرد که حوزههایی چون اقتصاد و تجارت، انرژی، اتصالپذیری، هوش مصنوعی، توسعه دیجیتال، امنیت و دفاع را در بر میگیرد.
این اقدام در ادامه توافق مشابهی است که سال گذشته با ارمنستان امضا شد.
با این حال، برخلاف منشور امضاشده با جمهوری آذربایجان در دوره ریاستجمهوری بایدن، توافق با ارمنستان بهصراحت بر حمایت از نهادهای دموکراتیک و حاکمیت قانون تأکید داشت؛ حوزههایی که ارمنستان عموماً عملکرد بهتری نسبت به جمهوری آذربایجان در آنها دارد.
عثمان گوندوز، از چهرههای برجسته سازمانهای غیردولتی جمهوری آذربایجان در حوزه فناوری اطلاعات، در شبکههای اجتماعی نوشت توافقهای امضاشده نشان میدهد «کسبوکارهای آمریکایی، جمهوری آذربایجان را نه فقط بهعنوان کشور انرژی، بلکه بهعنوان مرکز هوش مصنوعی، داده و فناوریهای مالی میبینند.»
ونس در باکو همچنین اعلام کرد واشینگتن «قایقهای جدیدی» برای کمک به حفاظت از آبهای سرزمینی جمهوری آذربایجان در اختیار این کشور قرار خواهد داد.
رئوف میرقدیروف، تحلیلگر مستقل جمهوری آذربایجان مستقر در اروپا، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: «بدیهی است که این موضوع به خطرات احتمالی از سوی روسیه و ایران و دیگر کشورهای حاشیه دریای خزر مربوط میشود.»
ونس در باکو بر مزار یادبود «کوچه شهدا» نیز تاج گل گذاشت؛ یادبودی که کشتهشدگان سرکوب اعتراضهای ضدشوروی و ضد ارمنی در سال ۱۹۹۰ و نیز جانباختگان درگیریها با ارمنستان را گرامی میدارد.
جنجال بر سر واژه «نسلکشی»
ونس در جریان سفر خود به ارمنستان از یادمان نسلکشی ارامنه در تسیتسرناکابرد، یکی از نمادهای اصلی ایروان، بازدید کرد.
حساب رسمی او در شبکه ایکس این بازدید را تلاشی «برای ادای احترام به قربانیان نسلکشی ارامنه در سال ۱۹۱۵» توصیف کرد، اما این پست بعداً حذف شد. مقامها اعلام کردند این انتشار «به اشتباه» صورت گرفته و سخنگوی ونس گفت «این حساب توسط کارکنان اداره میشود.»
این موضوع بسیار حساس است. ترکیه، همسایه ارمنستان و متحد آمریکا در ناتو، وقوع کشتارها را میپذیرد اما آن را «نسلکشی» نمیداند.
دهها کشور این وقایع را بهعنوان نسلکشی به رسمیت شناختهاند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از این اصطلاح استفاده نکرده است. کنگره آمریکا در سال ۲۰۱۹ آن را نسلکشی شناخت و جو بایدن، رئیسجمهوری پیشین آمریکا، نیز این واژه را به کار برده بود.
گیراگوسیان گفت: «افکار عمومی ارمنستان و ارمنیهای آمریکا که از ترامپ حمایت میکنند، از حذف این پست بسیار ناراحت هستند.»
در جمهوری آذربایجان نیز این سفر با حاشیههایی همراه بود. فعالان سیاسی و روزنامهنگاران زندانی نمیدانستند آیا موضوع آزادی احتمالی آنها در دیدار با رئیسجمهوری علیاف مطرح شده یا نه.
سخنگوی معاون رئیسجمهوری به بحث درباره آزادی زندانیان اشاره کرد، اما مشخص نشد منظور زندانیان جامعه مدنی جمهوری آذربایجان بوده یا اسیران ارمنی در باکو.
گروههای حقوق بشری بهطور گسترده کارنامه جمهوری آذربایجان را در زمینه حقوق بشر مستند کردهاند و از بازداشتهای خودسرانه، حبسهای طولانیمدت، ضربوشتم، شکنجه و ناپدیدسازی اجباری سخن گفتهاند؛ اتهاماتی که دولت علیاف آنها را رد میکند.