افزایش دوباره و شدید قیمت کود اوره در ایران، این بار به بیش از دو برابر نرخ تیرماه، موج تازه‌ای از اعتراض و نگرانی را در میان کشاورزان برانگیخته است.
این افزایش قیمت در آستانهٔ فصل کشت زمستانه رخ داده و شماری از فعالان صنفی و حتی مسئولان مرتبط نسبت به پیامدهای آن برای تولید محصولات کشاورزی و امنیت غذایی هشدار داده‌اند.
با آن‌که نهادهای صنفی و فعالان این حوزه ماه‌ها است از کمبود کود کشاورزی و افزایش قیمت آن خبر می‌دهند، اما این افزایش قیمت در روزهای اخیر وارد مرحله‌ای تازه شده است.
گزارش‌های رسانه‌ای ایران حاکی است قیمت هر کیسه ۵۰ کیلوگرمی کود اوره از حدود ۱۹۵ هزار تومان در سال ۱۴۰۳، در حال حاضر به ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان رسیده است که افزایشی نزدیک به ۱۸ برابر است.
به‌گفتهٔ بهمن دریک‌وندی، رئیس اتاق اصناف کشاورزی دزفول، این افزایش قیمت در شرایطی رخ داده که نرخ هر کیسه کود اوره در تیرماه سال جاری نیز با افزایشی بیش از ۱۲۵ درصد، از ۶۸۷ هزار و ۶۹۵ تومان به یک میلیون و ۵۵۲ هزار و ۴۷۷ تومان رسیده بود.
اهمیت قیمت کود اوره در حوزهٔ کشاورزی از آن رو مهم است که این محصول یکی از مهم‌ترین منابع تأمین نیتروژن موردنیاز گیاهان زراعی است و در تولید محصولاتی مانند گندم، جو و برنج نقش مهمی دارد. به همین دلیل، تغییرات قیمت این نهاده می‌تواند مستقیماً بر هزینه تمام‌شده تولید محصولات کشاورزی اثر بگذارد.
پیش از این، شرکت خدمات حمایتی کشاورزی، کود مورد نیاز کشاورزان را متناسب با قیمت تمام‌شده و با تخفیف ۱۰ تا ۳۰ درصدی در اختیار آن‌ها قرار می‌داد و از سوی دیگر، واردات کود یا مواد اولیه تولید آن نیز از ارز ترجیحی برخوردار بود، اما در شرایط جنگی و فشارهای اقتصادی بعد از آن هر دو نوع حمایت حذف شدند.
علیرضا مهاجر، معاون سابق معاونت امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، با اعلام این خبر، گفته: «حذف این حمایت‌ها شوک قیمتی شدیدی به کشاورزان وارد کرد؛ به‌طوری که قیمت برخی کودها از حدود ۷۰۰ هزار تومان به هفت میلیون تومان برای هر کیسه ۵۰ کیلوگرمی رسیده است و حتی قیمت برخی کودها تا کیسه‌ای ۱۲ میلیون تومان افزایش یافته است.»
به‌گفتهٔ او، این افزایش قیمت موجب شده مصرف کود در ایران «حدود ۹۰ درصد» کاهش یابد. این رقم در شرایطی اعلام می‌شود که بر اساس گزارش رسانه‌های ایران، حدود ۷۵ درصد اراضی کشاورزی کشور در اختیار بهره‌برداران خرد و معیشتی قرار دارد که بعد از آزادسازی نرخ ارز نهاده‌ها توان خرید ندارند.
مهاجر با هشدار نسبت به آثار بلندمدت کاهش مصرف نهاده‌های کشاورزی و فقیر شدن اراضی کشاورزی، گفت: کشاورز ممکن است در سال نخست بتواند با کاهش مصرف کود به فعالیت خود ادامه دهد، اما در ادامه ناچار به کاهش سطح زیر کشت یا کنار گذاشتن بخشی از نهاده‌های موردنیاز خواهد شد.
کارشناسان هشدار می‌دهند پیامد این وضعیت تنها به گندم محدود نمی‌شود و محصولاتی مانند جو، برنج، دانه‌های روغنی، سیب‌زمینی، پیاز، خیار، گوجه‌فرنگی و سایر محصولات باغی و صیفی نیز از کاهش مصرف نهاده‌های ضروری آسیب خواهند دید.
چالش ساختاری زنجیره تأمین مواد غذایی
فعالان صنف کشاورزی، با انتقاد از شوک ناگهانی قیمت کود در آستانه کشت زمستانه، می‌گویند مواجههٔ جامعهٔ کشاورزی با شوک‌های قیمتی ناگهانی و اتخاذ تصمیمات سریع، زنجیره تأمین غذایی را با چالش‌های ساختاری مواجه می‌سازد.
بهمن دریک‌وندی، رئیس اتاق اصناف کشاورزی دزفول به خبرگزاری ایرنا گفته کشاورزان خرده‌پا با بنیه مالی ضعیف، توان مقابله با این جهش ناگهانی قیمت را ندارند و به ناچار از مصرف بهینه کود چشم‌پوشی می‌کنند یا زیر بار قرض سنگین می‌روند.
او افزوده هنگامی که بخش مولد تحت فشارهای متعدد محیطی، خشکسالی و تورم عمومی قرار دارد، اعمال چنین شوک‌هایی بدون ارائه بسته‌های جبرانی، تسهیلات اعتباری کوتاه‌مدت یا سازوکارهای حمایتی هدفمند، امنیت غذایی کشور را در معرض تهدید جدی قرار می‌دهد.
گزارش‌های میدانی از بازار نهاده‌های کشاورزی نشان می‌دهد کمبود کود شیمیایی و و افزایش شدید قیمت آن به یکی از نگرانی‌های اصلی کشاورزان تبدیل شده است.
برخی کشاورزان می‌گویند امسال حتی سهمیه‌های ثبت‌شده نیز به طور کامل تحویل نشده و تهیه کود مورد نیاز به بازار آزاد موکول شده است.
برخی کارشناسان هم گفته‌اند مشکلات بازار نهاده‌های کشاورزی تنها یک مسئله صنفی نیست و در صورت تداوم، می‌تواند زنجیره تولید مواد غذایی در ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
نقش جنگ و آزادسازی نرخ ارز
اردیبهشت امسال، رئیس انجمن واردکنندگان سم و کود با اشاره به کمبود و گرانی کود در فصل زراعت گفت توقف واردات، افزایش جهانی قیمت‌ها، دشواری تأمین از چین و هند و جهش نرخ ارز موجب رشد ۲۰۰ درصدی قیمت کود شد.
مهدی حسین‌یزدی در گفت‌و‌گو با ایلنا درباره دلایل افزایش قیمت کود، همچنین گفته بود کود و به ویژه کود اوره در تمام دنیا به خاطر آسیب به برخی از پتروشیمی‌ها در جنگ و بسته شدن تنگه هرمز گران شد.
سازمان تجارت جهانی نیز در تابستان سال جاری تأیید کرده بود که جنگ خلیج فارس تجارت جهانی کودهای اوره و فسفاته را به‌شدت مختل کرده و خطر کمبود و افزایش قیمت را برای کشورهای وابسته به واردات بالا برده است.
با این حال، این سازمان در ارزیابی تازه‌تر، دو ماه پیش، از تعدیل نسبی بازار جهانی به‌دلیل ورود تأمین‌کنندگان جایگزین خبر داد.
با این همه، قیمت کود اوره در ایران در شرایطی افزایش یافته که این کشور ایران تولیدکننده بزرگ اوره است. اما ایران برای تأمین برخی دیگر از کودهای مورد نیاز کشاورزی، به‌ویژه انواع فسفاته و پتاسه، به واردات وابسته است.
افزایش قیمت کود کشاورزی در ایران تنها ناشی از پیامدهای جنگ و اختلال در واردات نیست و تغییر سیاست‌های ارزی و یارانه‌ای دولت نیز در آن نقش داشته است.
اکبر فتحی، معاون وزیر جهاد کشاورزی، دهم شهریورماه اعلام کرده بود که آزادسازی نرخ ارز و کاهش یارانه کود از عوامل اصلی مشکلات این بازار هستند. به‌گفتهٔ او، یارانهٔ سالانهٔ کودهای ازته که پیش‌تر حدود ۴۰ تا ۴۵ هزار میلیارد تومان بود، در بودجه سال جاری کاهش یافته است.
با این حال، خود او روز گذشته، ۱۹ آبان، گفت کشاورزان کود را به قیمت واقعی می‌خرند و یارانه، معادل حدود یک میلیون تومان برای هر کیسهٔ ۵۰ کیلویی کود ازته، به حساب‌شان واریز می‌شود. او تأکید کرد این پرداخت با ثبت خرید انجام خواهد شد.
اما نادرقلی ابراهیمی، عضو کمیسیون کشاورزی مجلس، امروز ۲۰ آبان گفت با وجود افزایش قیمت کود اوره از حدود ۱.۵ میلیون به ۳.۵ میلیون تومان، مابه‌التفاوت یارانه هنوز به کشاورزان پرداخت نشده است.