فیلد مارشال عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان، که به چهرهٔ اصلی میانجیگری برای پایان دادن به جنگ ایران تبدیل شده، نقش مهمی در سیاست داخلی پاکستان پیدا کرده و حتی جایگاه ژئوپلیتیکی این کشور را در سطح جهانی افزایش داده است.
این نظامی ۵۸ ساله، عالیرتبهترین فرمانده ارتش پاکستان و چهرهای اثرگذار در ساختار امنیتی و سیاسی این کشور است که مسیر حرفهای او از یک افسر جوان تا بالاترین درجات ارتش، با نقشهای اطلاعاتی، میدانی و فرماندهی کل همراه بوده است.
از خانوادهای مذهبی که به فرمانده «حافظ قرآن» تبدیل شد
عاصم منیر در سال ۱۹۶۸ در خانوادهای مذهبی در پنجاب به دنیا آمد؛ پدرش مدیر مدرسه و امام مسجد بود و فضای خانوادگی او با آموزش دینی و نظم سنتی همراه شد. منیر تحصیلات ابتدایی دینی خود را در مدارس مذهبی گذراند و بعدها در کنار آموزش نظامی، مسیر آکادمیک را تا سطح کارشناسی ارشد در «سیاست عمومی و مدیریت امنیت راهبردی» در دانشگاه دفاع ملی اسلامآباد ادامه داد. او همچنین دورههایی را در ژاپن و مالزی گذراند که نشاندهندهٔ مسیر حرفهای بینالمللی او در آموزش نظامی است.
در آغاز خدمت نظامی، او به واحد «فرماندهی نیروهای مرزی» پیوست و بهتدریج در ساختار ارتش رشد کرد. یکی از نقاط مهم زندگی اولیه او، خدمت در عربستان سعودی بود؛ جایی که بنا بر روایت رسمی، قرآن را حفظ کرد و به عنوان حافظ قرآن شناخته شد. این موضوع در تصویر عمومی او بهعنوان یک فرمانده مذهبی و محافظهکار نقش پررنگی دارد.
نقطه عطف حرفهای دیگر او در سال ۲۰۱۷ رخ داد، زمانی که بهعنوان رئیس اطلاعات نظامی پاکستان منصوب شد. در سال ۲۰۱۸، به نشان «هلال امتیاز» دست یافت و در اکتبر همان سال به ریاست سازمان اطلاعات بینسازمانی پاکستان منصوب شد. هرچند دوران او در این مقام کوتاه بود اما همین جایگاه، او را وارد حلقه اصلی قدرت امنیتی کشور کرد.
پس از آن، در سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ فرمانده ارتش در گوجرانواله در استان پنجاب شد و سپس تا سال ۲۰۲۲ بهعنوان افسر ارشد در ستاد کل ارتش فعالیت کرد که نقشی مهم در مدیریت لجستیک و ساختار پشتیبانی ارتش به شمار میرود.
در نوامبر ۲۰۲۲، در حالی که قرار بود بازنشسته شود بهعنوان رئیس ستاد ارتش پاکستان منصوب شد؛ این انتصاب در فضای سیاسی و امنیتی حساسی انجام شد و او را به عالیترین مقام نظامی کشور رساند.
در نوامبر ۲۰۲۴، دوره فرماندهی او تا پنج سال تمدید شد؛ اقدامی که بحثهای سیاسی گستردهای در پاکستان ایجاد کرد و از سوی مخالفان بهعنوان تمرکز قدرت در ارتش مورد انتقاد قرار گرفت.
در مه ۲۰۲۵، پس از درگیری نظامی هند و پاکستان، او به درجه «فیلد مارشال» ارتقا یافت؛ بالاترین درجهٔ نظامی کشور. این اتفاق او را به دومین فیلد مارشال تاریخ پاکستان پس از ایوب خان تبدیل کرد، با این تفاوت که منیر تنها فیلد مارشالی است که همزمان بهعنوان رئیس ستاد ارتش خدمت میکند.
تغییر قانون اساسی برای ایجاد «قدرت افسارگسیخته»
در همان دوره، او بهعنوان «فرمانده پیروز» و نماد امنیت ملی معرفی شد و با فاصله کمی، در نوامبر ۲۰۲۵، تحت یک اصلاحیهٔ قانون اساسی پاکستان، برای سمت فیلد مارشال، مصونیت حقوقی مادامالعمر قائل شدند که شامل منیر نیز شد.
همچنین یک ماه بعد، او نخستین «رئیس نیروهای دفاعی پاکستان» شد؛ سمتی تازهتأسیس که همزمان با فرماندهی ارتش ترکیب شد و نقش او را در هماهنگی کل نیروهای مسلح گسترش داد.
در واقع با این تغییر قانون اساسی، او نه تنها اختیارات گسترده بر تمام شاخههای نظامی پیدا کرد بلکه استقلال دستگاه قضایی پاکستان را محدود ساخت.
مایکل کوگلمن، پژوهشگر ارشد در حوزه جنوب آسیا در اندیشکده شورای آتلانتیک مستقر در واشینگتن، در این زمینه به رویترز میگوید: «ما شاهد تغییرات بیسابقهای در قانون اساسی پاکستان بودهایم که میتوان آن را قدرت افسارگسیخته عاصم منیر توصیف کرد».
او افزود: «من فکر میکنم تصور هر دورهای در تاریخ پاکستان که در آن یک رهبر فردی، یک رهبر نظامی فردی با این نوع نفوذ داشته باشید، دشوار است».
اما فرمانده قدرتمند ارتش پاکستان از نظر فکری چگونه شخصیتی است و چه سیاستهایی در پیش میگیرد؟
منیر بارها نسبت به رسانههای اجتماعی، «غربگرایی» و آنچه «جنگ روانی دیجیتال» مینامد هشدار داده و در عین حال، دیدگاه امنیتی او بر شعار «اول پاکستان»، و همچنین تقویت نقش منطقهای پاکستان و تمرکز بر اقتصاد در کنار امنیت استوار است.
در سیاست خارجی، او نسبت به هند و افغانستان و حتی ایران مواضع سختگیرانهای دارد و روابط منطقهای را بیشتر از زاویه امنیت ملی و تهدیدات مرزی تحلیل میکند.
در سال ۱۴۰۲، پس از یک درگیری مرزی میان ایران و پاکستان، او گفت اسلامآباد به چنین اقداماتی پاسخ خواهد داد و خطاب به رهبران جمهوری اسلامی گفت: «شما نمیتوانید به ما از پشت خنجر بزنید، و اگر چنین کنید پاسخ درخور دریافت خواهید کرد».
با این حال احمد سرور، سفیر پیشین افغانستان در هند، به رادیو فردا میگوید که عاصم منیر بیش از آن که فردی محافظهکار، مذهبی و سختگیر باشد، فردی عملگراست.
او گفت: «از آنجا که آقای عاصم منیر نگاهی محتاطانه به تغییرات سریع سیاسی در پاکستان دارد، به او محافظهکار گفته میشود. ولی در حقیقت، او شخصی عملگرا است که از نقش قوی ارتش در ساختار قدرت حمایت میکند».
سرور ادامه داد: «منیر همچنین حساسیت بسیار بالایی نسبت به تهدیدات داخلی و خارجی دارد و در حال حاضر تمام تلاشش برای ایجاد سیاستی در مقابل هند، افغانستان، آمریکا و چین است».
«محافظ» مکانهای مقدس مسلمانان
جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران و سپس حملات تهران به کشورهای منطقه بهویژه عربستان سعودی، پیمان امنیتی ریاض-اسلامآباد را برجسته کرد. بر اساس پیمان امنیتی عربستان و پاکستان که شهریور پارسال امضا شد، حمله به یکی از این کشورها «حمله به هر دو کشور» قلمداد میشود.
چند ماه پس از امضای این پیمان، منیر در یک سخنرانی در کنفرانسی با عنوان کنفرانس علمای اسلامی در اسلام آباد، بر نقش پاکستان در آن چه «محافظت» از اماکن مقدس مسلمانان در عربستان سعودی خواند، تاکید کرد.
او گفت که در میان همه کشورهای اسلامی «افتخار محافظت از حرمین شریف با پاکستان است».
منیر مدعی وجود «شباهتهایی میان دولت پاکستان و دوران صدر اسلام» شد و گفت: این شباهتها «حتما دلیلی داشته است، زیرا خواسته که آنان را "خادم حرمین" کند و ما را "محافظ حرمین" قرار دهد؛ یک امت اسلامی برای پاسداری از حرم، از ساحل نیل تا خاک کاشغر».
پاکستان با وجود نزدیکی به کشورهای عربی منطقه و حتی ایران، تا پیش از این، بهطور سنتی به عنوان یک میانجی در درگیری های خاورمیانه عمل نکرده بود، اما اکنون به دلایلی که مهمترین آن روابط نزدیک با دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا است، برای پایان دادن به جنگ ایران پا در میانی کرده است.
منیر در واقع از زمان پایان یافتن درگیری نظامی میان هند و پاکستان در سال گذشته، مورد ستایش دونالد ترامپ قرار گرفت و از آن پس، توانست روابط پاکستان و آمریکا را که سالها سرد و محدود بود، بهطور قابل توجهی تغییر دهد.
پاکستان همچنین آمادگی خود را در چارچوب ابتکار صلح دونالد ترامپ برای نوار غزه اعلام کرد.
افزایش قدرت ارتش به ضرر دیپلماسی؟
به عقیدهٔ برخی تحلیلگران، پاکستان به دلیل نقش منیر، تاکنون هرگز چنین سطحی از روابط با کاخ سفید را تجربه نکرده بود. با این حال، هستند ناظرانی که معتقدند نقش بیش از حد فرمانده ارتش پاکستان در دیپلماسی، به نوعی ضعف دیپلماسی این کشور را نشان میدهد.
آقای سرور به رادیو فردا میگوید: «ما میدانیم که در پاکستان ارتش همیشه نقش اول را داشته و بالاتر از دولت بوده و میانجیگری اخیر میتواند هم نقش شخصیت خود منیر را بالا ببرد و محبوبیتش را افزایش دهد و هم میتواند نقش ارتش پاکستان را در سیاست خارجی بالاتر ببرد».
این دیپلمات پیشین تاکید کرد: «البته این به ضرر نهادهای مدنی و نهادهای دیپلماسی پاکستان است و این ضعف دیپلماسی در داخل این کشور را نشان میدهد».
صرف نظر از موضوع میانجیگری در جنگ ایران، در زمینه سیاست داخلی پاکستان، تحلیلگران معتقدند اگرچه منیر اکنون قدرتمندترین فرمانده تاریخ پاکستان محسوب میشود، اما تجربه نشان داده که این نوع تمرکز قدرت در این کشور چندان پایدار نمانده است.
بحرانهای اقتصادی، تنشهای داخلی و سابقه سقوط دیکتاتوریهای نظامی نشان میدهد که چنین قدرت و ساختاری ممکن است در بلندمدت با چالشهای جدی مواجه شود.