یک گزارش تازه میگوید که نفوذ سیاسی، مذهبی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در گرجستان بهطرزی سیستماتیک گسترش یافته و تفلیس عملاً راه را برای آن باز کرده است؛ از جمله با افزایش شرکتهای ایرانی، رشد واردات نفت و فراوردههای پتروشیمی، و امکان دور زدن تحریمها از مسیر تغییر برچسب کالاها.
گزارشی از رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی حاکی است که واکنش حزب حاکم «رؤیای گرجی» به جای پاسخگویی به یافتههای این گزارش، فشار بر منتقدان و تهدید به پیگرد قانونی بوده است. در نتیجه، گرجستان که زمانی شریک نزدیک واشینگتن در قفقاز جنوبی بود، اکنون بیش از پیش در نگاه آمریکا به عنوان مسئلهای امنیتی و سیاسی دیده میشود و در دیپلماسی منطقهای واشینگتن نیز به حاشیه رانده شده است.
گزارش رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی:
هنگامی که ایراکلی کوباخیدزه، نخستوزیر گرجستان، در هفتۀ جاری اشاره کرد که گیورگی کاندلاکی، قانونگذار پیشین و از نویسندگان گزارشی دربارۀ نفوذ ایران در کشورش، ممکن است با پیامدهای قانونی روبهرو شود، او این موضوع را مسئلهای مربوط به «نهاد دولتی ذیربط» توصیف کرد.
جان والترز، رئیس مؤسسۀ هادسون مستقر در ایالات متحده که این گزارش را منتشر کرده است، دیدگاه متفاوتی داشت: «واقعیتها با هیاهو و تهدید تغییرپذیر نیستند. شما «رؤیای گرجی» نیستید، بلکه نابودکنندۀ رؤیاهای گرجی هستید.»
این گفتوگو دریچۀ کوچک اما گویایی است که نشان میدهد روابط گرجستان با واشینگتن تا چه حد رو به تیرگی نهاده است و چگونه حزب حاکم رؤیای گرجی برای توقف این روند قهقرایی، یا ناتوان است یا بیمیل.
گزارشی که در کانون این کشمکش قرار دارد و در ماه مارس منتشر شده است، آنچه را که گسترش سیستماتیک نفوذ سیاسی، مذهبی و اقتصادی ایران در گرجستان خوانده، مستند ساخته است. این گزارش استدلال میکند که تفلیس نه تنها نفوذ ایران را تحمل نکرده، بلکه فعالانه مسیر آن را هموار کرده است تا «نسل آیندۀ رهبران شیعۀ گرجستان را پرورش دهد، وفاداری به الهیات سیاسی ایران را تقویت کند و روایتهای ضدآمریکایی را عادیسازی نماید.»
در این گزارش آمده است: «این فعالیت بهطور مستقیم منافع امنیت ملی ایالات متحده در قفقاز جنوبی را تهدید میکند، نفوذ غرب را تضعیف میسازد و حکومتی را تقویت میکند که به صدور اندیشۀ انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹ متعهد است.»
این گزارش برای پشتیبانی از ادعای خود، دادههایی را از ادارۀ ملی آمار گرجستان و منابع دیگر ارائه میدهد که شامل آمارهای مربوط به گسترش اقتصادی ایران در این کشور میشود.
یک بررسی جداگانه در اکتبر ۲۰۲۵ توسط بخش گرجی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی نشان داد که نزدیک به ۱۳ هزار شرکت ایرانی در گرجستان ثبت شدهاند. بسیاری از آنها تنها در چند نشانی معدود ثبت شدهاند؛ بهطوری که صدها شرکت دارای نشانی مشترک در ساختمانهای مسکونی واحد و روستاهای دورافتادهای هستند که هیچ نشانۀ فیزیکی از فعالیت تجاری در آنها به چشم نمیخورد. واردات نفت و فراوردههای پتروشیمی ایران به گرجستان در فاصلۀ سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ تقریباً سه برابر شده است.
شرکتهای مشاورۀ تجاری ایرانی که اطلاعاتشان در دسترس عموم قرار دارد، به صراحت راهبردهایی را برای تغییر برچسب کالاهای ایرانی به عنوان «ساخت گرجستان» پیش از ارسال آنها به بازارهای غربی شرح میدهند؛ اقدامی که باعث فرار از تحریمهای بینالمللی وضعشده علیه تهران بر سر برنامۀ هستهای و نقض حقوق بشر میشود.
جنبۀ دور زدن تحریمها موضوع تازهای نیست، اما اکنون به عنوان یکی از نگرانیهای واشینگتن، به میزان چشمگیری شدت یافته است.
در مه ۲۰۲۵، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هشدار داد که هر کشوری که به تجارت نفت ایران بپردازد، با تحریمهای ثانویه روبهرو خواهد شد. ظاهراً گرجستان خم به ابرو نیاورد و واردات نفت ایران بدون هیچ نشانهای از کاهش ادامه یافت. در همین حال، شرکتهای متعلق به ایرانیان در حال تصاحب قراردادهای دولتی گرجستان بودهاند و از سامانههای دوربین مداربستۀ بانک ملی گرجستان و شهرداری تفلیس گرفته تا محصولات بهداشتی وزارت دفاع گرجستان را تأمین میکنند.
از اواخر فوریه که حملههای هوایی آمریکا و اسرائیل به آغاز جنگی با ایران انجامید، موارد دور زدن تحریمها بسیار بیشتر زیر ذرهبین رفته است؛ جنگی که اکنون با یک آتشبس شکننده متوقف مانده است.
واکنش تفلیس
واکنش حزب رؤیای گرجی به این بررسیهای موشکافانه، به چالش کشیدن یافتهها نبوده، بلکه متوسل شدن به دستگاههای دولتی بوده است.
پس از انتشار گزارش هادسون، سازمان اطلاعات داخلی گرجستان تحقیقاتی را آغاز کرد. چهرههای مخالف و تحلیلگران برای بازجویی احضار شدند. اکنون نخستوزیر مسئله اقدام قانونی را به میان کشیده است. این رویه آشناست. حزب رؤیای گرجی سالهاست که منتقدان داخلی را دقیقاً زیر همین فشارها میگذارد: هرگونه صدای مخالف را خرابکاریِ هدایتشده از سوی بیگانگان جلوه میدهد و انجام اقدامات کثیف علیه آنها را به نهادهایی میسپارد که تنها در ظاهر مستقلاند.
اینکه اکنون همین رویه علیه یک اندیشکدۀ واشینگتنی و همکار گرجی آن به کار گرفته میشود، نشان میدهد که این حزب محدودیت چندانی از جانب روابط رو به تیرگی خود با ایالات متحده احساس نمیکند، یا شرط بسته است که واشینگتن اولویتهای دیگری دارد.
این شرطبندی ممکن است اشتباه محاسباتی باشد، زیرا این روابط از پیش، آسیب ساختاری جدی دیده است.
در دسامبر ۲۰۲۴، واشینگتن منشور مشارکت راهبردی ایالات متحده و گرجستان را به حالت تعلیق درآورد و بیدزینا ایوانیشویلی، بنیانگذار و رهبر بالفعل رؤیای گرجی را تحریم کرد. در یکی از نشستهای مؤسسۀ هادسون در هفتۀ جاری، جو ویلسون، نمایندۀ جمهوریخواه و منتقد صریح رؤیای گرجی، آنچه را که «کابوس گرجی» نامید، به حمایت از حکومت مستقر در تهران متهم کرد.
گرجستان که زمانی نزدیکترین شریک واشینگتن در قفقاز جنوبی بود، اکنون با چرخش روزافزون توجهها به سوی جمهوری آذربایجان و ارمنستان، خود را در دیپلماسی منطقهای آمریکا در انزوا میبیند.
این موضوع در هیچکجا به اندازۀ راهاندازی اخیر طرح ابتکاری «هیئت صلح» دونالد ترامپ آشکار نبود. جمهوری آذربایجان و ارمنستان برای حضور در آنچه رهبر آمریکا «از سرنوشتسازترین نهادهای تاریخ» میخواند، دعوتنامه دریافت کردند، اما گرجستان کنار گذاشته شد. سپس در ماه فوریه، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، وارد منطقه شد. او بلندپایهترین مقام آمریکایی است که پس از سفر جو بایدن در جایگاه معاون رئیسجمهور در سال ۲۰۰۹ به این منطقه سفر میکند و تفلیس تنها توانست از بیرون نظارهگر سفر او به باکو و ایروان باشد.
فارغ از اینکه تمامی اجزای اتهام مطرحشدۀ ویلسون پابرجا بماند یا خیر، این موضوع بازتابدهندۀ فضایی است که امروزه دربارۀ رؤیای گرجی در واشینگتن وجود دارد؛ فضایی که در آن، این حزب دیگر نه به عنوان شریکی دشوار که باید با آن مدارا کرد، بلکه به عنوان مشکلی که باید با آن مقابله کرد، در نظر گرفته میشود.
برای کشوری که زمانی به مأموریتهای تحت رهبری آمریکا در عراق و افغانستان نیرو میفرستاد و به عنوان الگوی گذار به مردمسالاری پس از فروپاشی شوروی شناخته میشد، این فاصلۀ ایجادشده بسیار تأملبرانگیز است.
