چند روز پس از آغاز اجرای طرح جدید «مدیریت خرید نان» و انتشار اخبار ضد و نقیض در این باره، مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، با اشاره به شناسایی افرادی که «ماهانه تا ۱۸ تُن نان یارانهای» خریداری کردهاند، بر ضرورت مقابله با سوءاستفاده از یارانهها تأکید کرد.
طرح «مدیریت خرید نان» که در چند استان اجرایی شده است، بر اساس گزارشها، خرید نان بیش از سقف تعیینشده را مشمول نرخ تجاری میکند.
پزشکیان روز چهارشنبه ۲۷ آبان در جلسۀ هماهنگی مدیریت مصرف انرژی و سوخت گفت ارزان یا رایگان بودن انرژی زمینۀ «تخلف و سوءاستفادههای کلان» را فراهم کرده است و در این زمینه، علاوه بر خریدهای حجیم نان یارانهای، به دریافت مکرر سوخت از جایگاهها و استفاده از انرژی یارانهای برای استخراج رمزارز اشاره کرد.
او همچنین خواستار تعیین سقف مشخص برای مصرف یارانهای انرژی شد تا مصرف در محدودۀ الگوی متعارف مشمول حمایت باشد و مصارف مازاد با تعرفههایی نزدیکتر به هزینۀ واقعی محاسبه شود.
اگرچه این اظهارات در جلسهای با موضوع انرژی و سوخت مطرح شد، اشاره رئیسجمهور به خریدهای غیرعادی نان در شرایطی است که دولت اجرای آزمایشی طرحی برای کنترل خرید نان یارانهای را آغاز کرده و مقامهای دولتی نیز «مقابله با تخلف و انحراف یارانهها» را دلیل اجرای آن عنوان میکنند.
ادعای پزشکیان دربارۀ خرید ماهانه ۱۸ تن نان از سوی بعضی افراد در حالی است که ۱۸ تن نان در یک ماه ۳۰ روزه معادل روزانه ۶۰۰ کیلوگرم نان است.
مسعود پزشکیان توضیح نداده چه تعداد از افراد ماهانه تا ۱۸ تن نان خریداری کردهاند، اما پیشتر خبرگزاری فارس در گزارشی به آماری اشاره کرده بود مبنی بر این که «پنج درصد کارتهای بانکی حدود ۳۵ درصد نان کشور را خریداری میکنند».
پزشکیان روز چهارشنبه گفت: «آمارها نشان داده است که مثلاً یک خانواده در یک ماه ۱۸ تن نان مصرف کرده یا خانوادهای دیگر هشت تن یا شش تن نان گرفته است. چنین چیزی اصلاً امکانپذیر نیست؛ بنابراین این نان به شکل دیگری مصرف میشود.»
او با اشاره به این که «در حال استخراج دادههای مصرف نان هستیم که همچنان یارانه دریافت میکند» ادامه داد: «اکنون در حال مدیریت این مسئله هستیم تا جلو روندی را بگیریم که زمینه فساد، رانت، رشوه و قاچاق را فراهم میکند.»
تأیید اجرای آزمایشی طرح؛ وزیر از جزئیات بیاطلاع است
غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، روز پنجشنبه ۲۸ آبان اجرای آزمایشی طرح جدید خرید نان در سه استان را تأیید کرد و گفت در سایر استانها روند معمول خرید نان ادامه دارد.
او با دفاع از این اقدام، آن را برای مقابله با «فساد و رانت در زنجیرۀ آرد و نان» ضروری دانست و گفت اجرای آزمایشی طرح امکان شناسایی و رفع نواقص آن را فراهم میکند.
با این حال، وزیر جهاد کشاورزی در پاسخ به پرسشی دربارۀ محاسبۀ خرید مازاد با نرخ تجاری گفت اطلاعات کاملی در این زمینه ندارد و برای دریافت توضیح دقیق باید به مسئول مربوطه مراجعه کرد.
نوری قزلجه همچنین تأکید کرد که در تعیین الگوی مصرف باید نیاز غذایی مردم و تفاوت مصرف نان در مناطق شهری، روستایی و عشایری در نظر گرفته شود.
این در حالی است که آغاز اجرای طرح پیش از اطلاعرسانی عمومی، با واکنشهای ضدونقیض مسئولان محلی همراه شده بود. در پی انتشار خبر اجرای طرح در استانهای مرکزی، خوزستان و زنجان، برخی مقامهای استانی سهمیهبندی نان را تکذیب کردند، اما توضیحات دیگر مسئولان از تعیین سقف برای خرید نان با نرخ یارانهای حکایت داشت.
سقف خرید نان چگونه محاسبه میشود؟
بر اساس گزارش روزنامۀ همشهری در سازوکار جدید، میزان خرید نان خانوارها با استفاده از اطلاعات ثبتشده در کارتخوانهای نانواییها و با توجه به تعداد اعضای خانوار و الگوی متعارف مصرف محاسبه میشود. در صورت عبور از سقف تعیینشده، خرید مازاد بهجای نرخ یارانهای با نرخ تجاری محاسبه خواهد شد.
روزنامۀ شرق نیز گزارش داده است که در این طرح، نرخ یارانهای آرد ۲۳۰۰ تومان و نرخ تجاری آن ۱۲ هزار و ۶۵۰ تومان در نظر گرفته شده است؛ به این ترتیب نرخ مبنای محاسبۀ خرید مازاد بیش از پنج برابر نرخ یارانهای خواهد بود.
با این حال، هنوز جزئیات یکپارچهای دربارۀ سقف خرید خانوارها، نحوۀ اطلاع از میزان باقیماندۀ خرید یارانهای و شیوۀ محاسبۀ قیمت نان مازاد در استانهای مختلف منتشر نشده است.
در تازهترین توضیحات، خبرگزاری تسنیم روز پنجشنبه به نقل از امید امیدیشاهآباد، معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار لرستان، نوشت که در طرح جدید امکان خرید ۳۹۲ قرص نان در ماه برای هر نفر در نظر گرفته شده است.
این مقام استانی با بیان اینکه میانگین سرانۀ مصرف آرد در کشور حدود هشت کیلوگرم در ماه است، گفت سقف پیشبینیشده در طرح جدید معادل هفت برابر سرانۀ معمول مصرف است و محدودیتی برای خرید عادی خانوارها ایجاد نمیکند.
با وجود این توضیحات، مشخص نیست رقم ۳۹۲ قرص نان با چه نوع و وزنی از نان محاسبه شده و آیا این سقف در همۀ استانها یکسان است یا نه.
این رقم همچنین با توضیحات پیشین برخی مسئولان استانی که از تعیین سقف بر اساس سابقۀ خرید خانوارها و تفاوت الگوی مصرف در مناطق مختلف سخن گفته بودند، نیازمند توضیح بیشتر است.
از سوی دیگر، روزنامۀ شرق روز چهارشنبه در گزارشی با عنوان «نان در تنور تورم» نوشت که میزان در نظر گرفتهشده در طرح جدید حدود ۲۶۶ گرم نان در روز برای هر نفر است، در حالی که بر اساس آمار وزارت بهداشت، سرانۀ مصرف روزانۀ نان در ایران حدود ۳۳۳ گرم اعلام شده است.
این اختلاف ارقام و توضیحات متفاوت مسئولان، ابهام دربارۀ مبنای محاسبۀ مصرف متعارف و چگونگی اجرای طرح را افزایش داده است.
احمد علوی، استاد اقتصاد در سوئد، در گفتوگو با رادیوفردا هشدار میدهد که تعیین الگوی مصرف از سوی دولت، بدون در نظر گرفتن تفاوت شرایط اقتصادی و نیازهای خانوارها، به ناکارآمدی در تخصیص منابع منجر میشود.