دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پس از دیدارش با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در روز ۲۲ بهمن، بار دیگر تأکید کرد که در قبال ایران دیپلماسی را به درگیری نظامی ترجیح میدهد.
برخی کارشناسان و تحلیلگران اما معتقدند که اختلافنظر جدیتر ترامپ و نتانیاهو، احتمالاً نه بر سر برنامۀ هستهای ایران، بلکه در مورد قابلیتهای فزایندۀ موشکهای جمهوری اسلامی است.
ترامپ در پایان دیدارش با نتانیاهو خاطرنشان کرد که مذاکرات با تهران باید ادامه داشته باشد. نخستوزیر اسرائیل اما همچنان تأکید میکند که هرگونه توافق احتمالی آمریکا با ایران، باید بهشکل رسمی برنامۀ موشکی این کشور را هم در بر بگیرد؛ موضوعی که تهران بارها آن را رد کرده است.
حسین آرین، تحلیلگر نظامی مقیم بریتانیا، در گفتوگو با رادیو فردا استدلال کرد که «اهداف راهبردی و بلندمدت اسرائیل در قبال ایران، فراتر از بحث هستهای است».
او میگوید: «اگر بخواهیم یک تصویر کلی از این موضوع ارائه کنیم، اسرائیل مایل است که توان دفاعی جمهوری اسلامی، و حتی یک ایران ِ پسا جمهوری اسلامی کاهش پیدا کند».
به گفتۀ این کارشناس نظامی، اسرائیل زرادخانۀ موشکی ایران را مهمترین دستاورد و توان نظامی ایران، و «تنها گزینۀ تهران در زمینۀ بازدارندگی» میداند.
آرین با تأکید بر اینکه برخی از دیگر کشورهای منطقه، از جمله عربستان سعودی هم به موشکهایی مجهز هستند که به لحاظ نظری، امکان هدفقرار دادن اسرائیل را هم دارند، معتقد است «از نگاه استراتژیستهای اسرائیلی، برنامۀ موشکی ایران از اساس متفاوت است؛ چراکه بهشکلی فزاینده بومی و خودکفا شده است».
بر اساس تخمینهای اسرائیل، زرادخانۀ موشکی ایران در صورتی که به حال خود رها شود، تا سال ۲۰۲۸، یعنی دو سال دیگر، به هشت هزار موشک خواهد رسید. با توجه به چنین پیشبینیهایی میتوان دلیل نگرانی اسرائیل دربارۀ حملات موشکی احتمالی ایران با استفاده از تعداد بسیار زیاد موشک را درک کرد؛ آنچنان پرتعداد که سامانههای دفاع موشکی از عهدۀ دفع همۀ آنها بر نیایند.
حسین آرین میگوید: «بههمین دلیل است که تمرکز نتانیاهو فعلاً روی برنامۀ هستهای ایران نیست؛ چراکه میداند که در حال حاضر ناکارآمد شده و فعالیتی ندارد. تمرکز اصلی او روی متوقفکردن برنامۀ نظامی و موشکی ایران است».
برنامۀ هستهای ایران در نتیجۀ حملۀ مشترک ایالات متحده و اسرائیل در تابستان امسال، آسیب جدی دید. آمریکا در حملهای موسوم به «چکش نیمهشب»، تأسیسات فردو، اصفهان و نطنز را از بین برد.
فقدان پیمان منع برنامۀ موشکی
موضوع موشکی اما، با یک مانع جدی دیپلماتیک روبرو است. تهران اصرار دارد که برنامۀ موشکهای متعارفش غیر قابل مذاکره است و بهگفتۀ حسین آرین، «هیچ پیمان الزامآور بینالمللیای هم، برای منع کامل و بیواسطۀ توسعۀ برنامۀ موشکی وجود ندارد».
به گفتۀ این کارشناس نظامی، چارچوبهایی مثل «رژیم کنترل فناوری موشکی یا MTCR» و مرامنامۀ لاهه، صرفاً تدابیری داوطلبانه هستند و توان اِعمال اجباری ممنوعیت را ندارند.
در عین حال حسین آرین خاطرنشان میکند که تحرکات نظامی ایالات متحده در نزدیکی ایران، نشانهای از طرح اضطراری و گزینۀ دیگر آمریکا، در صورت شکست مذاکرات است. این کارشناس نظامی، هدف از استقرار و انباشت نفرات و ادوات نظامی آمریکا در منطقه را از یکسو «بازدارندگی» و از سوی دیگر، «تاکتیکی برای افزایش فشار» بر تهران تعبیر میکند.
حسین آرین در جمعبندی تحلیلش از شرایط جاری میگوید: «بخشی از آن، جوسازی است و بخشی هم «دیپلماسی ناوچههای توپدار»، با هدف سوقدادن جمهوری اسلامی به سمت «دیپلماسی و در عین حال، گرفتن حداکثر امتیازات ممکن».
این کارشناس نظامی در عین حال دربارۀ کارآمد بودن این شیوه ابراز تردید میکند و میگوید «بعید میداند که جمهوری اسلامی حاضر شود برنامۀ موشکیاش را کنار بگذارد».
«عملیات فریب»
در حالیکه ترامپ و نتانیاهو دربارۀ لزوم مهار برنامۀ هستهای ایران متفقالقول هستند، در مورد ابعاد و گستردگی توافق احتمالی با تهران اختلافنظر دارند؛ یا دستکم در فضای عمومی اینطور ادعا میکنند. نخستوزیر اسرائیل که از امضای یک توافق هستهای نیمبند نگران است، بار دیگر راهی واشینگتن شد تا مشخصاً اطمینان حاصل کند که برنامۀ موشکی ایران هم، بخشی غیر قابل مذاکره از هر طرح پیشنهادی آمریکا خواهد بود.
در این میان برخی تحلیلگران میگویند بهتر است در تفسیر و تعبیر «خوشبینی ترامپ به دیپلماسی»، محتاط بود.
محمد قائدی، استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل در دانشگاه جورج واشینگتن، در گفتوگو با رادیو فردا میگوید به اعتقاد او صحبتهای عمومی دونالد ترامپ، «نشاندهندۀ هیچچیزی نیست و نمیتوان روی آنها با اطمینان حساب کرد».
به گفتۀ این مدرس دانشگاه، اختلافات ظاهری میان موضع واشینگتن و اسرائیل دربارۀ ویژگیهای یک توافق قابل قبول، میتواند صرفاً «پیامهای راهبردی» باشد.
محمد قائدی معتقد است: «این صحبتها ممکن است نشاندهندۀ برخی اختلاف نظرها باشد؛ اما از سوی دیگر هم ممکن است بخشی از یک عملیات فریب قلمداد شود. یعنی دونالد ترامپ در حالیکه از شکاف و اختلاف نظر حرف میزند، همزمان خود را برای یک حملۀ غافلگیرکننده آماده کند».
بهرغم تقویت چشمگیر حضور نظامی ایالات متحده در منطقه، این تحلیلگر امور بینالملل احتمال حملۀ سریع آمریکا به ایران را بهنسبت پایین ارزیابی میکند و در مقابل تشدید فشار اقتصادی و تحریمهای تازه را محتملتر میداند.
قائدی در توجیه این دیدگاه، به گفتههای اسکات بسِنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده در مجمع جهانی اقتصاد در داووس سوئیس استناد میکند؛ جایی که تضعیف اقتصاد ایران و افزایش ناآرامیهای داخلی را، ناشی از تأثیر تحریمها توصیف کرد.
محمد قائدی در عین حال میگوید ترامپ ممکن است تحت فشار برخی بازیگران منطقهای مثل قطر و ترکیه، به یک توافق موقت با ایران تن بدهد؛ آنهم بهرغم اصرار نتانیاهو مبنی بر لزوم دائمیبودن توافقی که محدودسازی برنامۀ موشکی ایران را هم شامل شود.
ایران و ایالات متحده بهتازگی مذاکراتی «غیر مستقیم» را در مسقط پایتخت عمان آغاز کردهاند و انتظار میرود دور بعدی گفتوگوهای تهران و واشینگتن هم بهزودی برگزار شود. تهران اصرار دارد که مذاکرات باید صرفاً دربارۀ برنامۀ هستهای باشد.
روز ۲۲ بهمن، در چهلوهفتمین سالگرد استقرار جمهوری اسلامی، علی شمخانی مشاور عالی علی خامنهای و دبیر شورای دفاع جمهوری اسلامی تأکید کرد که «موضوع موشکی در حوزۀ صلاحیت مذاکرهکنندگان نیست».