تصاویر ماهوارهای اخیر از منطقه ناگورنو-قرهباغ جمهوری آذربایجان و مناطق اطراف آن، ساختوساز گسترده در مقیاسی عظیم را نشان میدهد؛ حتی با وجود اینکه مردم محلی که آواره شده بودهاند، همچنان تمایلی به بازگشت به این منطقه جنگزده ندارند.
عملیات نظامی جمهوری آذربایجان برای بازپسگیری ناگورنو-قرهباغ یا قرهباغ کوهستانی از نیروهای ارمنیتبار، سه سال پیش با بازپسگیری کامل این مناطق به پایان رسید.
از آن زمان، باکو حدود ۱۵ میلیارد دلار صرف بازسازی این مناطق کرده است تا برنامه «بازگشت بزرگ» را برای آن دسته از آذربایجانیهایی که در جریان جنگ اول قرهباغ (۱۳۶۷- ۱۳۷۳) از این منطقه گریخته بودند، آغاز کند.
هدف از برنامه «بازگشت بزرگ»، اسکان مجدد ۱۴۰ هزار آواره داخلی در مناطق بازپسگرفتهشده تا پایان سال جاری میلادی، یعنی حدود ۶ هفتۀ دیگر بود. اما در حالی که به پایان این ضربالاجل نزدیک میشویم، باکو مدعی است که تنها ۴۱ هزار نفر بازگشتهاند. رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی نتوانست این آمار را بهطور مستقل تأیید کند؛ چرا که دسترسی مستقل روزنامهنگاران خارجی به این منطقه همچنان دشوار است.
فرید قلیاف با تعدادی از آذربایجانیهایی که در پی نخستین جنگ قرهباغ آواره شده بودند، گفتوگو کرده است. این دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه آمریکایی دبی میگوید هدف باکو مبنی بر ترغیب ۱۴۰ هزار آواره داخلی برای بازگشت به مناطق بازپسگرفتهشده تا پایان سال جاری میلادی، به دلیل پیچیدگیهای موجود، از جمله وجود میدانهای مین در منطقه، و همچنین عوامل متعدد اجتماعی، احتمالاً هدفی بیش از حد بلندپروازانه بوده است.
قلیاف به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: «اهداف تعیینشده بهطور کامل تغییراتی که طی سه دهه گذشته در زندگی افراد آواره رخ داده است را در نظر نمیگیرند. بسیاری از آوارگان داخلی، بهویژه جوانترها، در زندگی شهری در باکو و دیگر شهرها ادغام شدهاند و ممکن است تمایلی به جابهجایی نداشته باشند».
آیتای امیرجانلی، از آوارگان داخلی که بهتازگی به قرهباغ کوهستانی بازگشته بود، در ماه سپتامبر یا مهرماه ۱۴۰۵ به بخش آذری رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت که بسیاری از کسانی که به قرهباغ بازگشته بودند، پس از ناکامی در یافتن شغل، دوباره آنجا را ترک میکنند.
او میگوید: «پناهندگان و آوارگان داخلی ما همگی بیکار هستند. بیشتر آنها درِ خانههایشان را قفل کرده و به باکو برگشتهاند». آیتای با تأکید میگوید: «اگر نتوانم نانی سر سفرۀ خانواده بگذارم، باید چکار کنم؟»
بهگفتۀ قلیاف، بسیاری از آوارگان داخلی ممکن است تمایلی به از دست دادن کمکهای دولتیِ اختصاصیافته به خود، از جمله کمکهزینۀ ماهانۀ مواد غذایی به ارزش حدود ۳۵ دلار برای هر نفر، نداشته باشند.
او میگوید: «بازگشت ممکن است به معنای از دست دادن برخی از این مزایا باشد، در حالیکه وضعیت وجود فرصتهای شغلی در مناطق بازپسگرفتهشده، همچنان نامشخص است».
در سپتامبر ۲۰۲۳، مهرماه ۱۴۰۲، پس از آنکه باکو عملیات نظامی خود، که در نهایت به الحاق این منطقه به جمهوری آذربایجان شد، را آغاز کرد، تقریباً تمام جمعیت ارمنیتبارِ قرهباغ کوهستانی به ارمنستان گریختند. قرهباغ کوهستانی در سطح بینالمللی به عنوان بخشی از جمهوری آذربایجان به رسمیت شناخته میشود، اما تا سال ۲۰۲۳ حدود ۱۰۰ هزار ارمنیتبار در آن سکونت داشتند.
علاوه بر پروژههای توسعهای گسترده در مناطق بازپسگرفتهشده، که به گفتۀ جمهوری آذربایجان شامل احداث ۱۵۰۰ کیلومتر جادۀ جدید و پاکسازی حدود ۲۲ درصد از این مناطق از مین میشود، باکو با تخریب کلیساهای تاریخی و یک کلیسای جامع در «خانکندی»، و همچنین ویران کردن کامل برخی روستاها، خشم و اعتراض زیادی را برانگیخته است.
از جمله موارد بسیار بحثبرانگیز، میتوان به شهرک «داسالتی» اشاره کرد که در اوایل سال ۲۰۲۳ بهطور کامل از بین رفت. امروزه در محل این شهرک، که ارمنیها آن را «کارینتاک» مینامیدند، یک مسجد ساخته شده است.
در واکنش به گزارشهایی مبنی بر تخریب «کلیسای جامع مادر مقدس خدا» در خانکندی در اوایل سال جاری، النارا آکیمووا، نماینده پارلمان جمهوری آذربایجان، به بخش آذری رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت که باکو «بهعنوان یک سیاست رسمی، از بناهای مذهبی و تاریخی در قلمرو خود محافظت میکند و هرگز قصد تخریب میراث مذهبی را نداشته است».