گزارشهای نهادهای دولتی نشان میدهد شاخص «سرانه آب تجدیدپذیر» برای هر شهروند ایرانی، از حدود هفت هزار متر مکعب در دهههای گذشته به کمتر از یک هزار و ۲۰۰ متر مکعب رسیده است.
سخنگوی صنعت آب ایران روز پنجشنبه ۲۹ خردادبا اعلام این موضوع افزود که افزایش جمعیت در کنار کاهش بارش و پیامدهای تغییر اقلیم، فشار بیسابقهای بر منابع آبی کشور وارد کرده است.
عیسی بزرگزاده دربارهٔ وضعیت این شاخص در ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی میگوید: «این عدد در سالهای دورتر که بارش کشور بیشتر بود، حدود ۱۳۰ میلیارد متر مکعب در سال بوده و اکنون به کمتر از ۱۰۳ میلیارد متر مکعب در سال رسیده است.»
به گفته او، در دهههای ۳۰ و ۴۰ خورشیدی، هر ایرانی حدود نزدیک به هفت هزار مترمکعب در سال به ازای هر نفر آب در اختیار داشت، اما اکنون این عدد بسیار کاهش پیدا کرده است.
سرانهٔ آب تجدیدپذیر که واحد اندازهگیری آن متر مکعب به ازای هر نفر در سال است، به عنوان سهم هر شهروند از آب طبیعی کشور، یکی از مهمترین شاخصهای جهانی برای سنجش امنیت آبی کشورها به شمار میرود.
این شاخص به مقدار کل منابع آب شیرین تجدیدشوندهٔ یک کشور یا منطقه شامل آبهای سطحی و زیرزمینی که هر سال از طریق بارش و چرخه طبیعی آب دوباره جایگزین میشوند، گفته میشود که بر جمعیت همان کشور یا منطقه تقسیم میشود.
حداقل سرانه مطلوب برای پایداری منابع آب ۱۷۰۰ مترمکعب به ازای هر نفر در سال است و کشورهایی که سرانهای کمتر از این مقدار داشته باشند، وارد محدوده «تنش آبی» میشوند.
کارشناسان بر اهمیت این شاخص در ارزیابی امنیت آبی کشور، برنامهریزی برای مدیریت پایدار آب، مقایسه عادلانه بین کشورها و حفاظت از منابع برای نسلهای آینده تأکید میکنند.
ایران سالها است که با پدیدهٔ خشکسالی شدید روبهرو است، اما در کنار آن هدر رفتن آب، استخراج بیرویه از سفرههای زیرزمینی، ضعفهای ساختاری از جمله مدیریت ناکارآمد یا بیش از حد مداخلهگرانه در امور آب، و گسترش کشاورزی باعث شده که این بحران در کشور تشدید شود.
با این حال، سخنگوی صنعت آب ایران «دلیل اصلی» کاهش چشمگیر سرانه مصرف آب در ایران را افزایش جمعیت عنوان کرد و گفت: «به هر حال جمعیت کشور اضافه شده و این منابع بین جمعیت بیشتری تقسیم میشود، بنابراین به هر نفر سهم کمتری میرسد.»
به گفته بزرگزاده، بخشی از این کاهش نیز ناشی از تغییر اقلیم و کمبود بارشهاست.
پیش از این متوسط بارش در ایران حدود ۲۵۰ میلیمتر بود، اما اکنون این میزان کمتر شده است؛ «مطالعات مختلف اعداد متفاوتی را نشان میدهند، اما تغییر اقلیم باعث شده بهطور متوسط بارش کشور حدود ۱۰ درصد کاهش پیدا کند؛ هرچند در برخی مناطق این کاهش بیشتر بوده است.»
تأثیر افزایش دما بر افزایش تبخیر و تعرق و افزایش مصرف گیاهان و سایر موجودات زنده و تغییر پراکنش جغرافیایی بارشها و نوع بارش، بر شاخص سرانه آب تجدیدپذیر، هم از دیگر موارد مورد اشاره در اظهارات این مقام رسمی است.
بر اساس استانداردهای جهانی، در وضعیت مناسب و بدون تنش آبی، میزان سرانه آب تجدیدپذیر بیش از ۱۷۰۰ مترمکعب به ازای هر نفر در سال، در شرایط تنش آبی بین هزار تا ۱۷۰۰ مترمکعب، در شرایط کمآبی شدید بین ۵۰۰ تا هزار مترمکعب و در شرایط کمآبی مطلق (بحران آب) کمتر از ۵۰۰ مترمکعب به ازای هر نفر در سال است.
در مقیاس این شاخص، مقادیر بالاتر از پنج هزار مترمکعب به ازای هر نفر در سال، نشاندهنده برخورداری بسیار غنی از نظر منابع آب است. همچنین عدد ۱۷۰۰ مترمکعب به ازای هر نفر در سال به عنوان حداقل سرانه قابل قبول جهانی در نظر گرفته میشود.
با این حال سرانه آب تجدیدپذیر با میزان مصرف آب هر فرد تفاوت دارد. این شاخص نشان میدهد طبیعت هر سال چه میزان آب در اختیار هر شهروند قرار میدهد، نه اینکه هر شهروند چه میزان آب مصرف میکند.
آمارهای رسمی نشان میدهد ورودی آب به سدهای ایران در ۲۴۳ روز نخست سال آبی جاری، از ابتدای مهر ۱۴۰۴ تا دوم خرداد سال جاری، نسبت به سال قبل ۷۲ درصد افزایش یافته است.
با این حال، هنوز ۳۳ درصد ظرفیت مخازن سدهای کشور خالی است و کارشناسان میگویند توزیع نامتوازن بارشها همچنان مدیریت منابع آب را با چالش روبهرو کرده است.