مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، این هفته در نخستین سفر رسمی خود به کشورهای حاشیه خلیج فارس از زمان آغاز جنگ ایران، به امارات متحده عربی، کویت و بحرین سفر میکند؛ سفری که تنها چند روز پس از امضای توافق چارچوبی میان واشینگتن و تهران با هدف برقراری صلح در منطقه انجام میشود.
این مأموریت دیپلماتیک با هدف اطمینانبخشی به متحدان منطقهای درباره مسیر راهبردی دولت ترامپ در قبال تهران و همچنین تقویت سازوکارهای امنیتی پیرامون تنگه پرتنش هرمز انجام خواهد شد.
این سفر که از دوم تا چهارم تیر برگزار میشود، در مقطعی حساس برای سیاست خارجی آمریکا صورت میگیرد و در پی مذاکرات فشرده آخر هفته در سوئیس انجام میشود؛ مذاکراتی که جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، روز اول تیر آن را ایجاد «بنیانی مناسب برای دستیابی به یک توافق نهایی موفق» جهت پایان دادن به بحران خاورمیانه توصیف کرد.
تامی پیگوت، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا، تأیید کرده که روبیو درباره «اولویتهای منطقهای از جمله یادداشت تفاهم با ایران، تلاشها برای تضمین عبور کامل، آزاد و ایمن از تنگه هرمز و اهمیت صلح و ثبات در منطقه» گفتوگو خواهد کرد.
این سفرِ مهم نشاندهنده تلاش گستردهتر دولت ترامپ برای تبدیل دستاوردهای اولیه دیپلماتیک به تضمینهای امنیتی پایدار برای شرکای خلیج فارس است؛ شرکایی که بسیاری از آنها با وجود کاهش اخیر تنشها، همچنان نسبت به پایبندی بلندمدت تهران به تعهداتش تردید دارند.
ایجاد توازن میان دیپلماسی و بازدارندگی
برنامه سفر روبیو به گونهای طراحی شده که دو هدف موازی را دنبال کند: تثبیت روند دیپلماتیکِ شکلگرفته در مذاکرات سوئیس و در عین حال حفظ ساختار امنیتی منطقه.
در جریان مذاکرات آخر هفته، معاون رئیسجمهور آمریکا اعلام کرد واشینگتن در حال بررسی اقداماتی برای اعتمادسازی و حفظ روند مذاکرات است.
از جمله این اقدامات، آمریکا ممکن است بخشی از داراییهای مسدودشده ایران را صرفاً برای خرید محصولات کشاورزی آمریکایی مانند سویا، ذرت و گندم آزاد کند؛ اقدامی که هدف آن کمکهای بشردوستانه است، در حالی که اهرمهای اصلی فشار اقتصادی همچنان حفظ میشوند.
همزمان، تهران نیز پذیرفته است بازرسان هستهای سازمان ملل را دوباره بپذیرد؛ اقدامی که نشاندهنده تمایل دو طرف برای احیای سازوکارهای نظارتی پس از ماهها رویارویی مستقیم است.
با این حال، جیدی ونس هشدار داد که تا دستیابی به توافق جامع هنوز زمان زیادی باقی مانده است. او به خبرنگاران گفت: «توافق نهایی مانند یک خانه است. ما فقط پی آن را بنا کردهایم. هنوز خانه ساخته نشده، اما پایهای موفق برای رسیدن به نتیجهای مطلوب برای مردم آمریکا ایجاد کردهایم.»
برای کشورهای عربی خلیج فارس، تضمینهای عملی و ساختاری بسیار مهمتر از اظهارات سیاسی و دیپلماتیک است.
لندون درنتز، مدیر پیشین انرژی کاخ سفید در دولت اول ترامپ و معاون کنونی بخش انرژی و زیرساخت در اندیشکده شورای آتلانتیک، معتقد است مهمترین چالش روبیو اثبات تداوم و پایداری سیاست آمریکا خواهد بود.
او گفت: «سفر روبیو درباره پایداری و دوام است. چالش فوری بازگشایی تنگه هرمز تا حد زیادی پشت سر گذاشته شده، اما چالش بزرگتر این است که آمریکا شرکای خلیج فارس را متقاعد کند توافق با ایران میتواند ثبات لازم برای سرمایهگذاری بلندمدت، رشد اقتصادی و امنیت منطقهای را فراهم کند.»
درنتز افزود: «بازارهای انرژی به همان اندازه که به عرضه وابستهاند، به اعتماد نیز وابسته هستند. صنعت انرژی خلیج فارس بر مبنای سرمایهگذاریهای چند دههای فعالیت میکند، نه برنامههای کوتاهمدت چندماهه. اگر این توافق قرار است دوام بیاورد، باید اعتماد شرکای منطقهای آمریکا را جلب کند؛ زیرا حمایت آنها تعیین خواهد کرد که آیا کاهش تنشهای امروز به ثبات پایدار فردا تبدیل میشود یا خیر.»
تنگه هرمز؛ محور راهبردی سفر
قرار گرفتن تنگه هرمز در دستور کار رسمی روبیو، نشاندهنده اهمیت راهبردی این آبراه است؛ گذرگاهی که حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند.
اگرچه خطر اختلال گسترده در عبور و مرور دریایی کاهش یافته است، اما این مسیر همچنان در برابر هرگونه تشدید تنش از سوی ایران یا نیروهای همسو با آن بسیار آسیبپذیر محسوب میشود.
لوک کافی، پژوهشگر ارشد مؤسسه هادسون در حوزه امنیت ملی، معتقد است این سفر هم جنبه اطمینانبخشی دارد و هم به هماهنگی عملیاتی دفاعی کمک میکند.
او گفت: «سفر روبیو به دو دلیل بسیار مهم است. نخست اینکه با توجه به ابهامهای موجود پیرامون مذاکرات صلح سوئیس، او میخواهد به متحدان خلیج فارس اطمینان دهد که آمریکا همچنان به ثبات و امنیت منطقه متعهد است. دوم اینکه میخواهد بر مسائل عملیتری مانند بازگشایی کامل تنگه هرمز تمرکز کند؛ جایی که کشورهای خلیج فارس شرکای کلیدی آمریکا هستند و نقش حیاتی در این روند دارند.»
کافی همچنین تأکید کرد که بحرین ــ میزبان ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا ــ یکی از مهمترین محورهای این سفر خواهد بود و روبیو قرار است در آنجا با فرماندهان نیروی دریایی آمریکا دیدار و گفتوگو کند.
او هشدار داد که نباید تحولات اخیر در سوئیس را نشانه پایان بحران دانست.
به گفته کافی «رویدادهای ۲۴ تا ۴۸ ساعت گذشته، چه در سوئیس و چه اکنون در خلیج فارس، یادآور این واقعیت است که پرونده ایران هنوز به پایان نرسیده است.»
روبیو علاوه بر دیدارهای دوجانبه، در بحرین با اعضای شورای همکاری خلیج فارس نیز نشست مشترکی برگزار خواهد کرد.
انتظار میرود این نشست بر هماهنگی چارچوبهای دفاعی منطقه با رویکرد جدید دیپلماتیک واشینگتن متمرکز باشد.
برای رهبران کشورهای خلیج فارس، این سفر نخستین آزمون جدی برای سنجش این موضوع است که آیا راهبرد دوگانه دولت آمریکا ــ یعنی تعامل دیپلماتیک در کنار حفظ بازدارندگی نظامی ــ واقعاً میتواند از بازگشت منطقه به چرخه درگیری و جنگ جلوگیری کند یا خیر.