دو پروندهٔ پرسروصدا در صنعت پهپادی روسیه، که در هر دو آنها پای محصولاتی در میان است که پیشتر به ولادیمیر پوتین معرفی شده بودند، بحث دربارهٔ فساد در صنایع نظامی این کشور را بار دیگر داغ کرده است.
در تازهترین مورد، دو مدیر شرکت «درون سولوشنز» روز هفتم مرداد بازداشت شدند. این اتفاق کمتر از دو ماه پس از بازداشت والری کوستوف، میلیاردر روسی و مالک یک شرکت بزرگ فعال در صنعت پهپاد، رخ داده است.
هر دو پرونده با اتهامهای مالی و کلاهبرداری ارتباط دارند و بهویژه در میان وبلاگنویسان حامی جنگ روسیه بازتاب گستردهای پیدا کردهاند؛ چهرههایی که میگویند فساد و سوءمدیریت یکی از عوامل تضعیف توان نظامی روسیه در جنگ اوکراین است.
شرکت «درون سولوشنز» در ماه آوریل پهپادی به نام «آیست»، بهمعنای «لکلک»، را به ولادیمیر پوتین معرفی کرده بود. این شرکت میگفت این پهپاد برای انتقال تجهیزات پزشکی و دیگر محمولهها طراحی شده است.
اما اکنون هر دو مدیر این شرکت با اتهام کلاهبرداری روبهرو هستند و در صورت محکومیت ممکن است تا ۱۰ سال زندانی شوند.
جزئیات پرونده هنوز روشن نیست، اما بازداشت این دو نفر بهسرعت واکنش رقبای فعال در صنعت پهپاد روسیه را بهدنبال داشت.
دمیتری ترتیاکوف، مدیر شرکتی که ادعا میکند نخستین پهپاد روسیه مجهز به هوش مصنوعی داخلی را ساخته، پس از این بازداشتها نوشت که صنعت هوانوردی بدون سرنشین روسیه «پر از افرادی است که هیچ تجربهای در هوانوردی ندارند».
او افزود مشکل اصلی این صنعت «فقدان کامل حرفهایگری، دروغگویی و ظاهرسازی کسانی است که آن را اداره میکنند».
از کارخانهٔ مایونز تا صنعت پهپاد
پروندهٔ دوم به والری کوستوف مربوط است؛ تاجری که پیش از ورود به صنعت پهپاد بیشتر بهدلیل فعالیت در تولید مایونز شناخته میشد.
او در سال ۲۰۲۳ شرکت «حملونقل آینده» را در شهر تولیاتی که یکی از مراکز اصلی خودروسازی روسیه در حدود ۸۰۰ کیلومتری مسکو است، راهاندازی کرد.
وبسایت این شرکت هنوز تصاویر بازدید ولادیمیر پوتین از کارخانه در ژانویهٔ ۲۰۲۵ را در صفحهٔ اصلی خود دارد. پوتین در آن دیدار گفته بود روسیه باید تا سال ۲۰۳۰ به یکی از پیشگامان جهان در نوآوریهای فناورانه در زمینهٔ سامانههای هوایی بدون سرنشین تبدیل شود.
اما مقامهای قضایی اکنون میگویند شرکت کوستوف پهپادهای ساخت چین را خریداری و آنها را بهعنوان محصولات ساخت روسیه معرفی میکرده است.
کوستوف به اختلاس از بودجهٔ دولتیِ اختصاصیافته به تحقیق و توسعه متهم شده و چند مدیر ارشد دیگر شرکت نیز تحت پیگرد قرار گرفتهاند. دادستانها میگویند زیان واردشده به بودجهٔ دولت در این پرونده حدود ۱۰۵ میلیون دلار بوده است.
وبلاگنویسان حامی جنگ روسیه حتی ادعا کردهاند کوستوف از هر پهپادی که از چین خریداری و سپس به وزارت دفاع روسیه میفروخت، حدود ۸۳ هزار دلار سود به دست میآورد.
حامیان جنگ، خشمگین از فساد
ایوان فیلیپوف، روزنامهنگار روس تبعیدی که کانالهای تلگرامی طرفدار کرملین و جنگ را دنبال و تحلیل میکند، میگوید مقابله با فساد به یکی از موضوعات اصلی این گروه از وبلاگنویسان تبدیل شده است.
او به شبکهٔ «کارنت تایم» در رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: «بزرگترین مبارزان با فساد در روسیه امروز وبلاگنویسان حامی جنگ هستند. آنها معتقدند روسیه بهدلیل فساد در حال باختن جنگ است.»
با این حال، انتقاد از فساد یا نحوهٔ ادارهٔ جنگ برای برخی از این چهرهها بیهزینه نبوده است.
شماری از وبلاگنویسان موسوم به «زد»، که از تهاجم روسیه به اوکراین حمایت میکنند، پس از گزارش دربارهٔ فساد در نیروهای مسلح یا انتقاد از عملکرد فرماندهان بازداشت شدهاند.
فیلیپوف میگوید انتشار هر خبر تازه دربارهٔ فساد، بهویژه در ارتش، خریدهای دولتی و صنایع دفاعی، واکنش بسیار تند این گروه را برمیانگیزد.
رقابت پهپادی با اوکراین
پهپادها در جریان جنگ اوکراین به یکی از مهمترین ابزارهای نظامی دو طرف تبدیل شدهاند.
روسیه در مراحل اولیهٔ جنگ از نظر برخی فناوریهای پهپادی از اوکراین عقبتر بود و برای جبران این فاصله هزاران پهپاد شاهد و فناوری مرتبط را از ایران دریافت کرد. مسکو سپس تولید داخلی پهپاد را بهطور گسترده افزایش داد.
امروزه پهپادهای روسی بهطور مرتب شهرهای اوکراین را هدف قرار میدهند و واحد «روبیکون» ارتش روسیه، که در توسعه و خرید فناوریهای جدید پهپادی فعالیت دارد، خسارات قابلتوجهی به نیروهای اوکراینی وارد کرده است.
با این همه، منتقدان و حتی برخی حامیان جنگ در روسیه معتقدند اوکراین همچنان در بخشهایی از فناوری پهپادی برتری دارد.
یکی از نمونههایی که در بحث پروندهٔ کوستوف مطرح شده، تلاش ناموفق شرکت او برای ساخت نمونهای روسی از پهپادهای «ومپایر» اوکراین است.
سربازان روسی این پهپادهای بزرگ اوکراینی را «بابا یاگا» مینامند که نام جادوگری در افسانههای اسلاو است.
بهگفتۀ وزارت دفاع اوکراین، پهپاد ومپایر قادر است محمولهای ۱۵ کیلوگرمی را تا فاصلهٔ ۲۰ کیلومتری حمل کند و از مقاومت بالا در برابر جنگ الکترونیک و دوربین مناسب عملیات روز و شب برخوردار است.
الکسی چادایف، از مفسران حامی جنگ روسیه، دربارهٔ تلاش شرکت کوستوف برای ساخت نمونهٔ مشابه نوشت: «اگر این پهپاد خوب پرواز میکرد، ارتش روسیه میتوانست بابا یاگای خودش را بهصورت انبوه تولید کند. اما پرواز نکرد.»
آندری بلوسوف، وزیر دفاع روسیه، نیز در جلسهای در ماه ژوئن ارزیابی مثبتی از این محصول نداشت و به پوتین گفت که این پهپاد «محصول چندان باکیفیتی نیست».