پیش از اوکراین، آخرین باری که روسیه بهطور تمامعیار به یک کشور مستقل دیگر حمله کرد، گرجستان بود. مسکو در سال ۲۰۰۸ پس از یک درگیری ۱۶ روزه پیروز شد، اما این پیروزی آشفته بود و نشان داد که نیروهای مسلح روسیه به یک نوسازی بزرگ نیاز دارند.
چهار سال پیش، ارتش روسیه که تا حدودی نوسازی شده بود دوباره به محک آزمون گذاشته شد؛ زمانی که صدها هزار نیرو به اوکراین یورش بردند. با توجه به تلفات سرسامآور که بیش از ۱.۲ میلیون کشته و زخمی تخمین زده میشود و همچنان رو به افزایش است، این جنگ حتی آشفتهتر بوده؛ و مسکو هنوز هم پیروز نشده است.
اما نیروهای مسلح روسیه در حال آموختن هستند. پرسش این است که از ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ تا امروز چقدر آموختهاند.
دارا ماسیکات، کارشناس باسابقه نیروهای مسلح روسیه و پژوهشگر ارشد بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: «آنها خودشان را با شرایط میدان نبرد تطبیق میدهند، اما تغییرات ماندگارتر در نیروهای مسلح، از نظر استراتژی و عملیات، بعدتر رخ خواهد داد».
نیک رینولدز، پژوهشگر نبرد زمینی در اندیشکده مؤسسه سلطنتی سرویسهای یکپارچه در لندن، گفت: «من آنچه را ارتش روسیه از سر گذرانده بیشتر “تطبیق” میدانم تا “اصلاح”، چون به نظر میرسد بخش زیادی از آن تحت فشارهای نسبتاً آنی شکل گرفته است».
او افزود: «این روند در حال ساختن نیروی ایدهآلی نیست که برای جنگهای آینده کارآمد باشد. در تلاش برای حل مشکلات عملیاتی است و اینکه بر اساس معیارهای خودش یک نیروی “به اندازه کافی خوب” مستقر کند تا مشکلات پیشِرو را برطرف کند».
سرهنگ دوم یوها کوککولا، استاد گروه پژوهش روسیه در دانشگاه ملی دفاع فنلاند، گفت: «به معنای روسی کلمه هیچ “اصلاحی” رخ نداده؛ منطق جنگ این را ناممکن میکند».
او به رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی گفت: ارتش روسیه «از شکستها درس میگیرد... و همزمان نیروها و تجهیزات باتجربه پیشین را از دست میدهد و در عین حال یاد میگیرد چگونه در مرحله بعدی جنگ زنده بماند».
به گفته او، درسهای آموختهشده «برای نیازهای این جنگ مناسباند، اما شاید به کار جنگ بعدی نیاید».
از گرجستان تا اوکراین
پس از پیروزی آشفته روسیه در گرجستان، آناتولی سردیوکوف، وزیر دفاع وقت، مأمور شد که تغییرات عمدهای در ارتش ایجاد کند؛ از جمله فاصله گرفتن از الگوهای دیرپای تفکر شوروی.
او تلاش کرد اندازه کلی ارتش را کاهش دهد؛ آموزش نظامی را تجدید سازمان کرد؛ به تعداد بیشتر درجهداران مثل گروهبانها اولویت داد؛ تلاش کرد ساختار را از لشکرهای بزرگ و کند، به «گروههای تاکتیکی گردانی» کوچکتر و چابکتر تغییر دهد. سرمایهگذاریهای بزرگی روی تانکهای جدید، نفربرهای زرهی جدید و موشکهای جدید انجام شد؛ بهعلاوه سامانههای ارتباطی جدید که ناکارآمدی آنها در گرجستان آشکار شده بود.
اما ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری، او را در سال ۲۰۱۲ برکنار کرد، در حالی که گرفتار یک رسوایی شده بود. سرگئی شویگو، از معتمدان قدیمی پوتین، که جانشین او شد خواسته افسران کهنهکار برای بازگشت کامل به عقب را نادیده گرفت، اما کار زیادی هم برای ادامه مدرنسازی ارتش نکرد.
کاتری پینّونیمی، استاد مرکز مطالعات روسیه و اروپای شرقی فنلاند در دانشگاه هلسینکی، گفت: «اصلاحات سردیوکوف واقعاً برای این بود که روسیه در جنگ محلی بهتر بجنگد. بعد در حدود سال ۲۰۱۲ تغییر مسیر داد. روی آمادهسازی برای جنگی بزرگتر تأکید شد... در واقعیت اتفاق عمدهای نیفتاد، اما این فرضیه تهدید از سوی رژیم روسیه تغییر کرد. همین، اصلاحات را متوقف کرد».
کرملین در سالهای بعد یک پروژه بزرگ نظامی را آغاز کرد: عملیات برونمرزی در سوریه. کارشناسان میگویند روسیه در آنجا تجربه ارزشمندی به دست آورد؛ از جمله در حملات هوایی هماهنگ: وقتی سربازان روی زمین مستقیماً با خلبانان در آسمان هماهنگ میکنند تا اهداف مشخصی را بزنند. وقتی روسیه به اوکراین حمله کرد، ناظران بیرونی انتظار داشتند که ارتش بزرگتر و مجهزتر روسیه ظرف چند روز وارد کییف شود. اما چنین نشد؛ بخشی بهخاطر جسارت و مقاومت اوکراینیها، و بخشی هم بهخاطر عملیات بد روسیه.
در کمتر از یک سال، نیروهای اوکراینی دو ضدحمله انجام دادند و روسیه را از مواضع خود عقب راندند: در جنوب، منطقه خرسون، و در شمالشرق، منطقه خارکیف.
در این فاصله، کرملین فرماندهان را یکی پس از دیگری جابهجا میکرد تا سرعت عملیات را برگرداند. تا پیش از آنکه ژنرال سرگئی سوروویکین در شورش کوتاهمدت ژوئن ۲۰۲۳ به رهبری یوگنی پریگوژین، فرمانده مزدوران واگنر، گرفتار شود، او توانست خطوط روسیه را تا حدودی تثبیت کند؛ بخشی با ساخت پدافندهای عظیم چندلایهای که بعدها به «خطوط سوروویکین» معروف شد.
فرماندهان روس همچنین به تاکتیکهای قدیمی و غیرمدرن شوروی بازگشتند: فرستادن موجهای پیادهنظام برای درهم شکستن دفاع اوکراین. این کار معمولاً با مردانی کمتر آزموده و دارای سلاحهای سبک انجام میشد که گاهی زندانیان را شامل میشد؛ این دست عملیاتها بهدلیل تلفات فوقالعاده بالا به «چرخگوشت» مشهور شد.
در دورههای اخیر، افسران به فرستادن مردان مجهز به سلاح سبک روی آوردهاند که تلاش میکنند با موتورسیکلت یا خودروهای آفرود با سرعت از خطوط دفاعی اوکراین عبور کنند و امیدوار باشند که از حملات پهپادها در امان خواهند ماند.
نتیجه چه بوده؟ روسیه بیش از مجموع همه جنگهایی که از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون انجام داده، کشته و زخمی داده است.
رینولدز به رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی گفت: «آنها بخش زیادی از خودروهای زرهیشان را از دست دادهاند و دیگر مثل گذشته یا به همان تعداد، قادر به استفاده از آنها در خط مقدم نیستند». او افزود: هدفشان حملات پیادهنظام از نوع “پیشروی قدمبه قدم” است. تلفات بسیار بالا را قبول کردهاند. نیروی زمینیشان، پیادهنظام و زرهی، از توان بالایی برخوردار نیست.
ماسیکات هم می گوید یگانهای خط مقدم همچنین گرفتار «مشکلات گسترده و هولناک انضباطی» هستند.
او گفت: «برای همین است که سخت میتوانم درباره آنچه قرار است برای ارتش روسیه رخ دهد از واژه اصلاح استفاده کنم؛ چون اصلاح مستلزم اذعان به مشکلات و تلاش برای حل آنهاست. و فکر میکنم در این مقطع تمایلی برای پذیرفتن این مشکلات در خط مقدم وجود ندارد».
جنگ الکترونیک
از جمله بهبودهایی که کارشناسان به آن اشاره کردهاند: تاکتیکهای توپخانهای روسیه و توان آن در جنگ الکترونیک، برای مختل کردن پهپادهای ورودی یا رادارهای هواپیما، قابلتوجه است.
و بعد پهپادها به میدان آمدند.
کارشناسان میگویند برای هم روسیه و هم اوکراین، کل فضای جنگ بواسطه پهپادها تغییر کرده است: پهپادهای انتحاری «شاهد»، پهپادهای باربری سنگین، پهپادهای شناسایی، و پهپادهایی که با کابل فیبر نوری هدایت میشوند.
روسیه که ابتدا در زمینه پهپادی عقب افتاده بود، هزاران فروند پهپاد و فناوری آن را از ایران به دست آورد و سپس تولید داخلی خود را توسعه داد.
واحد «روبیکون» روسیه ضربات سنگینی به نیروهای اوکراینی وارد کرده است. «مرکز فناوریهای پیشرفته سامانههای بدون سرنشین روبیکون» که یک واحد ترکیبی است، و هم فناوری جدید توسعه میدهد و میخرد و هم تاکتیکهای تازه را میآزماید و در کنار یگانهای عادی میجنگد، موفقترین ابتکار جدیدی دانسته میشود که روسیه از سال ۲۰۲۲ تاکنون به میدان آورده است.
ماسیکات گفت: «بهعنوان یک الگو، رهبری نظامی روسیه واقعاً آن را دوست دارد. با سطح مناسبی از منابع دولتی، از یک سازمان پژوهشی به یک سازمان عملیاتی تبدیل شده و حالا نقشهای آموزشی بیشتری هم بر عهده میگیرد. این چیزی است که میخواهند در حوزههای دیگر هم تکرار کنند».
کوککولا گفت در نهایت، عامل تعیینکننده برای روسیه عمدتاً این است که کشور بزرگتری است:
او گفت: «در چنین جنگی لازم نیست از رقیبتان “بهتر” باشید؛ کافی است منابع بیشتر، انسانی و مادی، و زمان بیشتر داشته باشید؛ اگر قائل به این باشیم که هیچ چیز دیگری وضعیت راهبردی را تغییر نخواهد داد».
اما کوککولا افزود روسیه منابع کافی ندارد تا در آینده، بر پایه آموختههایش در اوکراین، کار توانمندسازی نیروهایش را آغاز کند، چون در حال از دست دادن آدمهای زیادی است.
او گفت: «ارتشهایی که از یک جنگ جان سالم به در میبرند، گاهی از آن قویتر بیرون میآیند و گاهی هم در آزمون بعدی کاملاً فرو میپاشند».