سازمانهای بینالمللی و گروههای امدادی مختلف هشدار میدهند که در صورت تداوم جنگ ایران و همچنین جنگ میان اسرائیل و گروه شبهنظامی حزبالله لبنان، بحران انسانی ناشی از کمبود غذا و دارو در جهان شدت خواهد گرفت.
از زمانی که گذرگاه کلیدی تنگهٔ هرمز از سوی سپاه پاسداران، در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، عملاً بسته شده است، به گفتهٔ برنامهٔ جهانی غذا، از نهادهای زیرمجموعهٔ سازمان ملل متحد، دهها هزار تُن مواد غذایی در مسیر انتقال به مقاصد خود با تأخیر جدی مواجه شدهاند.
صندوق جمعیت سازمان ملل نیز اعلام کرده که ارسال تجهیزات به ۱۶ کشور جهان به تأخیر افتاده است.
همچنین کمیتهٔ بینالمللی نجات، یک سازمان غیردولتی جهانی، اعلام کرده است که داروهایی به ارزش ۱۳۰ هزار دلار که برای سودانِ جنگزده در نظر گرفته شده بود، در دوبی امارات متحدهٔ عربی متوقف شده و نزدیک به ۶۷۰ محمولهٔ غذای درمانی برای کودکان سومالیایی دچار سوءتغذیهٔ شدید در هند متوقف شده است.
مدیحه رضا، مدیر امور عمومی و ارتباطات آفریقا در کمیتهٔ بینالمللی نجات، گفت: «جنگ علیه ایران و اختلال در تنگهٔ هرمز، عملیات بشردوستانه را در آستانهٔ فروپاشی قرار داده است».
از میان کشورهای آفریقایی، سودان بیشترین آسیب را از بسته ماندن تنگهٔ هرمز دیده است، زیرا از زمان آغاز درگیری مسلحانه بین دولت سودان و نیروهای شبهنظامی این کشور در آوریل ۲۰۲۳ و تشدید بحران انسانی در سودان، از جمعیت تقریباً ۵۰ میلیون نفری این کشور، بیش از ۳۰ میلیون نفر به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند.
شرفی، یکی از امدادگران سازمان امداد بشردوستانهٔ سودان، دربارهٔ تأثیر شدید کاهش واردات کالاهای بشردوستانه به رویترز گفت: «این وضعیت منجر به اختلال شدید در زنجیرههای واردات به دلیل بیثباتی منطقهای و ازدحام در بنادر خواهد شد. زمان تأمین کالا برای بسیاری از اقلام پزشکی، تغذیهای، سرپناه اضطراری و اقلام غیرغذایی از چهار ماه به شش ماه افزایش خواهد یافت. ناامنی در مسیرهای حملونقل باعث محدود شدن جابهجایی بین کشورها میشود. نوسان قیمت سوخت هزینههای حملونقل را افزایش میدهد و در نتیجه دفعات تحویل کاهش مییابد».
مجوز جزئی ایران برای عبور برخی کشتیها
در چنین شرایطی، ایران روز ۱۵ فروردین عبور برخی کشتیهای حامل کالاهای بشردوستانه و ضروری از تنگهٔ هرمز را مجاز دانست، اما بر اساس نامهٔ دفتر توسعهٔ تجارت وزارت جهاد کشاورزی، که رسانههای ایران آن را منتشر کردند، این مجوز فقط شامل «عبور کشتیهای کالاهای اساسی و بشردوستانه از تنگهٔ هرمز به مقصد بنادر ایران یا مستقر در دریای عمان» میشود.
این در حالی است که جامعهٔ بینالمللی در روزهای اخیر خواستار حذف همهٔ محدودیتها در زمینهٔ انتقال غذا، دارو و کود شیمیایی شده است.
چند روز پیش از صدور نامهٔ وزارت جهاد کشاورزی ایران، کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیهٔ اروپا، در شبکهٔ اجتماعی ایکس نوشت که این اتحادیه خواستار ایجاد گذرگاههای بشردوستانه در تنگهٔ هرمز برای ارسال غذا و کود شیمیایی است و از تلاشهای سازمان ملل در این زمینه حمایت میکند.
علاوه بر محمولههای انرژی، حدود ۳۰ درصد از کود شیمیایی جهان از طریق تنگهٔ هرمز منتقل میشود و با نزدیک شدن فصل کشت در مناطقی مانند شرق آفریقا و جنوب آسیا، بهویژه هند، کشاورزان کوچک در کشورهای فقیر بیشترین آسیب را خواهند دید و این امر مستقیماً بر میزان تولید غذا در جهان تأثیر میگذارد.
افزایش قیمتهای غذا و هزینههای حملونقل
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) روز ۱۴ فروردین اعلام کرد که قیمتهای جهانی غذا در ماه مارس به بالاترین سطح خود از سپتامبر سال گذشته رسیده است و در صورت تداوم درگیری خاورمیانه، که باعث افزایش قیمت انرژی شده، ممکن است قیمتهای جهانی غذا باز هم افزایش یابد.
به گفتهٔ این سازمان، اگر این درگیری بیش از ۴۰ روز ادامه یابد و هزینههای نهادهها همچنان بالا بماند، کشاورزان ممکن است از مصرف نهادهها بکاهند، سطح کشت را کاهش دهند یا به کشت محصولاتی روی آورند که کود کمتری نیاز دارد.
سازمان ملل اعلام کرده است که بحران کنونی بزرگترین اختلال در زنجیرهٔ تأمین از زمان همهگیری کروناست و هزینهٔ حملونقل را تا ۲۰ درصد افزایش داده و در ارسال کالاها، به دلیل تغییر مسیرها، تأخیر ایجاد کرده است.
با وجود اینکه مقامات ایران از ارسال کمکهای بشردوستانهٔ کشورهای همسایه خبر دادهاند، سازمانهای بینالمللی اعلام کردهاند که بهویژه بسته ماندن فرودگاهها در ایران، ارسال کمکهای بشردوستانه را پرهزینه کرده است.
بهعنوان نمونه، پیش از جنگ، یونیسف واکسنها را مستقیماً از سراسر جهان با هواپیما به ایران ارسال میکرد، اما اکنون ابتدا آنها را به ترکیه منتقل کرده و سپس از طریق زمینی وارد ایران میکند؛ این کار هزینهها را ۲۰ درصد افزایش داده و ۱۰ روز به زمان تحویل افزوده است.
بحران آوارگی و هدف قرار گرفتن نیروهای امدادی
علاوه بر حدود یک میلیون نفر آواره در لبنان، به دلیل جنگ دوباره میان حزبالله و اسرائیل، در ایران نیز به گفتهٔ مقامات امدادی، دستکم سه میلیون نفر آواره شدهاند.
ماریا مارتینز، رئیس هیئت نمایندگی فدراسیون بینالمللی صلیب سرخ و هلال احمر در ایران، به رویترز گفته است: «وضعیت انسانی در کشور روزبهروز بدتر میشود. این درگیری باعث جابهجایی گستردهٔ داخلی در دو هفتهٔ اول شده است. برآورد ما این است که حداقل سه درصد جمعیت جابهجا شدهاند. این تقریباً معادل یک میلیون خانواده، یعنی سه میلیون نفر است».
حملات هوایی، بهویژه در ایران، امدادرسانی را با سختیهای بسیار مواجه کرده و حتی در مواردی، مقامات میگویند که کاروانهای امداد هدف حملات قرار گرفتهاند.
بهعنوان نمونه، احسان ایزدپناه، مدیرعامل جمعیت هلال احمر بوشهر، روز ۱۴ فروردین از حمله به کامیونهای این سازمان خبر داد.
مارتینز هشدار داد که نیروهای امدادی نباید جزو اهداف جنگی باشند. او گفت: «نیازهای انسانی در ایران ساعتبهساعت در حال افزایش است و افزایش حمایت بینالمللی برای حفاظت از غیرنظامیان و حفظ عملیات امداد اضطراری حیاتی است. همچنین باید توجه داشت که امدادگران هدف جنگی نیستند. ما باید به نشان هلال احمر احترام بگذاریم».
کارشناسان امور بشردوستانه اعلام کردهاند که میزان کمکهای مالی جامعهٔ جهانی برای تأمین نیازهای اولیهٔ انسانی در جنگ ایران، نسبت به دیگر درگیریهای پیشین مانند جنگ اوکراین، کمتر بوده است.
به گفتهٔ آنان، این موضوع نشان میدهد که در مواقع جنگ، بسیاری از کشورهای جهان در درجهٔ اول به سرمایهگذاری در حوزهٔ امنیت و نظامی میپردازند تا تأمین کمکهای بشردوستانه.