در آخرین انتخاباتی که محسن رضایی برای رسیدن به ریاست‌جمهوری در آن شرکت کرد، شمار رأی‌های باطله هم از آرای او بیشتر بود؛ نتیجه‌ای که بار دیگر نام این فرماندهٔ پیشین سپاه پاسداران را به موضوع شوخی‌های سیاسی تبدیل کرد. او با وعدهٔ یارانهٔ ۴۵۰ هزار تومانی به میدان آمده بود، اما در انتخابات ۱۴۰۰ نیز نتوانست رأی کافی برای رسیدن به پاستور به دست بیاورد.
پنج سال بعد، همان نامزد ناکام در کرملین روبه‌روی ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه می‌نشیند، پیام مجتبی خامنه‌ای، رهبر سوم جمهوری اسلامی، را به او می‌رساند و مخاطب نامهٔ جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، می‌شود. جایگاه تازهٔ او در دبیری شورای عالی امنیت ملی، نامش را به تصمیم‌هایی پیوند زده که می‌تواند بر ادامهٔ جنگ، مذاکرات هسته‌ای و روابط ایران با قدرت‌های خارجی اثر بگذارد.
در فاصلهٔ این دو تصویر، رضایی پیروزی انتخاباتی تازه‌ای به دست نیاورده اما آنچه تغییر کرده، ترکیب قدرت در جمهوری اسلامی در پی جنگ، کشته شدن شماری از چهره‌های ارشد سیاسی و نظامی و جانشینی مجتبی خامنه‌ای به جای پدرش است؛ شرایطی که به باور حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد ایران در گروه بین‌المللی بحران، برای رضایی فرصتی فراهم کرده تا به جایگاهی برسد که سال‌ها در پی آن بود.
فرمانده‌ای که نتوانست رأی‌دهندگان را همراه کند
پیش از آن‌که حضور مکرر در انتخابات بر تصویر عمومی رضایی سایه بیندازد، او از جوان‌ترین چهره‌هایی بود که پس از انقلاب به فرماندهی یک نهاد نظامی رسید. در سال ۱۳۶۰، زمانی که ۲۷ سال داشت، روح‌الله خمینی فرماندهی سپاه را به او سپرد؛ مسئولیتی که شانزده سال، تا سال ۱۳۷۶، در اختیارش ماند.
بخش عمدهٔ جنگ ایران و عراق در دوران فرماندهی رضایی گذشت و سپاه در همین دوره، از نیرویی تازه‌تأسیس به یکی از مهم‌ترین نهادهای نظامی و امنیتی کشور تبدیل شد. این سابقه، برای او ارتباطاتی در میان فرماندهان و مقام‌های حکومت فراهم کرد که پس از کنار رفتنش از فرماندهی نیز از بین نرفت.
البته کارنامهٔ جنگی او همواره با انتقاد همراه بوده است. در سال ۱۳۹۷، توصیف عملیات کربلای چهار به‌عنوان «عملیات فریب»، بار دیگر بحث مسئولیت فرماندهان در شکست و تلفات آن را زنده کرد. رضایی بعدتر توضیح داد که عملیات از ابتدا برای فریب طراحی نشده بود، بلکه پس از ناکامی، از آن برای فریب عراق پیش از عملیات بعدی استفاده شد.
خروج از سپاه برای رضایی با انتصاب به دبیری مجمع تشخیص مصلحت نظام همراه شد، اما او به حضور در این نهاد انتصابی بسنده نکرد. در سال ۱۳۸۴ نامزد ریاست‌جمهوری شد و پیش از رأی‌گیری کنار رفت؛ در سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۲ و ۱۴۰۰ نیز وارد رقابت شد و شکست خورد. وعده‌های معیشتی‌اش نیز برای او پایگاه انتخاباتی کافی نساختند.
بااین‌حال، همین ناکامی‌ها ممکن است در شناخت موقعیت او گمراه‌کننده باشند. رضایی در انتخابات محبوبیت لازم را به دست نیاورد، اما همچنان در نهادهای عالی حکومت حضور داشت و حتی پس از شکست در برابر ابراهیم رئیسی، معاون اقتصادی دولت او شد. فاصلهٔ میان اقبال عمومی و نفوذ در ساختار انتصابی، در زندگی سیاسی او سابقه‌ای طولانی‌تر از تحولات جنگ اخیر دارد.
جنگ چگونه گزینه‌های حکومت را محدود کرد؟
با هدف قرار گرفتن شماری از مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی در جنگ، تجربه و ارتباطات قدیمی رضایی، به باور حمیدرضا عزیزی، اهمیت تازه‌ای پیدا کرد. حکومت برای ادارهٔ وضعیتی که نه به صلح پایدار رسیده بود و نه خطر جنگ در آن از بین رفته بود، به افرادی نیاز داشت که هم سازوکار داخلی قدرت را بشناسند و هم برای بخش‌های مختلف آن پذیرفتنی باشند.
عزیزی در گفت‌وگو با رادیو فردا در توضیح دلایل بالا آمدن رضایی از پله‌های قدرت جمهوری اسلامی در ماه‌های اخیر می‌گوید: «در روز اول جنگ چهل روزه اتفاقاتی رخ داد که در ادامهٔ جنگ تداوم پیدا کرد؛ یعنی هدف قرار گرفتن افرادی که وزن سیاسی مستقلی در سیستم داشتند و می‌توانستند تأثیرگذار باشند».
آقای عزیزی با اشاره به هدف قرار گرفتن علی لاریجانی می‌گوید این تحولات، به‌ویژه با استمرار وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، «نظام سیاسی را با گزینه‌های محدودی برای ادامهٔ حکمرانی روبه‌رو می‌کند».
در چنین شرایطی، جایگزین کردن یک مقام کشته‌شده صرفاً به یافتن فردی آشنا با وظایف اداری او محدود نمی‌شود. کسی که در شورای عالی امنیت ملی مسئولیت می‌گیرد، باید بتواند میان نهادهایی با منافع و برداشت‌های متفاوت از جنگ و مذاکره کار کند؛ به‌خصوص زمانی که رهبری جدید نیز در حال تثبیت موقعیت خود است.
عزیزی دربارهٔ این نیاز می‌گوید: «در این شرایط خاص، طبیعتاً به فردی نیاز است که با توجه به جایگاه شورای عالی امنیت ملی، بتواند حمایت قابل‌قبولی از بین طیف‌های مختلف در مجموعهٔ نخبگان سیاسی جمهوری اسلامی، به‌ویژه در میان نخبگان نظامی و امنیتی، داشته باشد».
از این منظر، سابقه‌ای که برای رضایی رأی کافی به همراه نیاورده بود، می‌توانست در رقابت درون حکومت به کارش بیاید. او برای فرماندهان و سیاست‌مداران جمهوری اسلامی چهره‌ای ناشناخته نبود و دهه‌ها حضورش در سپاه و مجمع تشخیص، شناختی از مناسبات این نهادها در اختیارش گذاشته بود.
اعتماد مجتبی و جست‌وجوی وزنه‌ای در برابر قالیباف
پیش از ارتقای رضایی، محمدباقر قالیباف، با سابقهٔ فرماندهی در سپاه و ریاست مجلس، از جمله چهره‌هایی بود که امکان ایفای نقشی پررنگ‌تر پیدا کرده بود. به گفتهٔ عزیزی، قالیباف ابتدا توانست خود را مطرح کند، اما اختلاف بر سر دیپلماسی و امکان توافق با آمریکا، بخشی از نزدیکان مجتبی خامنه‌ای را به جست‌وجوی گزینه‌ای دیگر سوق داد.
اختلاف بر سر تفاهم‌نامهٔ اسلام‌آباد، فرصتی برای رضایی فراهم کرد تا با نزدیک شدن به موضع رهبر جدید، حمایت بخشی از حلقهٔ اطراف او را به دست بیاورد.
آقای عزیزی در توضیح این تغییرات می‌گوید: «اختلاف رویکردی که بین قالیباف و طیف نزدیک‌تر به مجتبی خامنه‌ای، از نظر دیدگاهشان نسبت به دیپلماسی و احتمال دستیابی به یک توافق با آمریکا وجود داشت، باعث شد بخشی از آن حلقهٔ سخت قدرت، که هم در حال تکمیل جایگاه خود در حلقهٔ اطراف مجتبی بودند و هم در تلاش برای تثبیت بیشتر جایگاه او به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی، به این سمت بروند که یک مهره و وزنه‌ای در مقابل قالیباف پیدا کنند».
شاید بتوان انتصاب رضایی را به رقابتی گسترده‌تر پیوند زد که در آن، گروه‌های مختلف می‌کوشند هم به رهبر جدید نزدیک شوند و هم بر تصمیم‌های او اثر بگذارند. بنا بر این برداشت، حمایت از رضایی می‌توانست برای بخشی از نزدیکان مجتبی، راهی برای افزایش نفوذ خود در تصمیم‌های مربوط به جنگ و توافق باشد.
خود رضایی هم تلاش‌هایی برای اثبات وفاداری‌اش به رهبر جدید انجام داد که احتمالاً مهم‌ترین آن در مصاحبهٔ تلویزیونی او دربارهٔ تفاهم‌نامهٔ اسلام‌آباد دیده شد. او در خردادماه، از روشی دفاع کرد که می‌گفت رهبر جمهوری اسلامی در نظر داشته و می‌توانسته موفق‌تر باشد. وقتی مجری پرسید آن روش چه بوده، پاسخ داد: «من نمی‌توانم ذهن‌خوانی کنم که آن روش چه بوده، اما صددرصد مطمئنم موفق‌تر می‌شد».
عزیزی با یادآوری همین مصاحبه معتقد است رضایی، پس از چند دهه تلاش برای صعود در مراتب سیاسی و تصمیم‌گیری، شرایط را برای نزدیک شدن به مجتبی خامنه‌ای مساعد دید. دفاع از ترجیح رهبر، حتی بدون اطلاع از جزئیات آن، در این چارچوب می‌تواند نشانه‌ای از تأکید بر وفاداری باشد.
بااین‌حال، این نزدیکی لزوماً به معنای پایان رقابت با قالیباف یا کنار رفتن دیگر نهادها از تصمیم‌گیری نیست و با توجه به روند سیال جنگ قدرت در میان حلقه‌های مختلف در بدنهٔ جمهوری اسلامی، نمی‌توان بازی را تمام‌شده به سود جریانی دانست که رضایی را به عنوان نمایندهٔ خود روانه بازار کرده‌اند.
مخاطب نامهٔ ونس، با جایگاهی وابسته به تحولات جنگ
دیدار با پوتین و دریافت نامهٔ ونس، موقعیت تازهٔ رضایی را در روابط خارجی جمهوری اسلامی آشکارتر کرده است. او در چهاردهم آبان پیام مجتبی خامنه‌ای را به رئیس‌جمهور روسیه رساند و پس از این دیدار گفت دربارهٔ مسائل منطقه و ترتیبات امنیتی پس از جنگ گفت‌وگو کرده که می‌توان آنها جلوهٔ بیرونی این تغییر موقعیت نام نهاد.
او پیش‌تر در ۹ آبان، در تلویزیون ایران دریافت نامهٔ ونس را تأیید کرده و تغییر لحن آمریکا را مثبت دانسته بود.
همچنین در روزهای گذشته، گزارش‌هایی از احتمال ملاقات رضایی با ونس منتشر شده بود که البته از سوی مقام‌های ایرانی و خود رضایی تکذیب شد؛ با این حال برای کسی که سال‌ها تلاشش برای پیروزی در انتخابات‌های ریاست جمهوری و مجلس نتیجه‌ای جز شکست نداشته، حتی انتشار چنین شایعاتی هم می‌تواند نقطهٔ عطفی در کارنامهٔ مدیریتی و سیاسی او به شمار رود.
آیندهٔ محسن رضایی چگونه خواهد بود؟
رضایی اکنون در تصمیم‌گیری دربارهٔ جنگ و مذاکره جایگاهی پیدا کرده که سال‌ها حضور در رقابت‌های انتخاباتی برایش فراهم نکرده بود. بااین‌حال، عواملی که به ارتقای او کمک کرده‌اند، هنوز آن‌قدر متغیرند که نمی‌توان دربارهٔ دوام این موقعیت با اطمینان سخن گفت.
عزیزی دربارهٔ آیندهٔ او می‌گوید: «نمی‌توان با قاطعیت گفت که او در آیندهٔ جمهوری اسلامی هم این جایگاه را حفظ خواهد کرد. این موضوع بیش از هر چیز به این برمی‌گردد که آیا باز هم جنگ دیگری در راه خواهد بود و اگر باشد، آیا باز هم ترورهای هدفمند بخشی از آن خواهند بود یا خیر. اما در شرایط فقدان جنگ جدید هم طبیعتاً مناقشات سیاست داخلی نه‌تنها تمام نمی‌شود که حتی ممکن است تشدید هم بشود».
در چنین شرایطی طیف‌هایی که با ارتقای رضایی در پی تثبیت موقعیت خود بوده‌اند، ممکن است در ادامهٔ رقابت‌های داخلی دست بالاتر یا پایین‌تری پیدا کنند و در نتیجه حمایت‌های کنونی، در صورت تغییر موازنهٔ درون حکومت، ممکن است برای حفظ جایگاهش کافی نباشند.
رضایی سرانجام به بخشی از نفوذ سیاسی رسیده که سال‌ها برای دستیابی به آن در انتخابات تلاش می‌کرد، اما این بار بقای موقعیتش به رأی مردم وابسته نیست. توانایی او در حفظ اعتماد رهبر و همراهی نهادهای نظامی و امنیتی، در شرایطی آزموده خواهد شد که هر تصمیم دربارهٔ ادامهٔ جنگ یا پذیرش توافق، می‌تواند رقابت حامیان و رقیبانش را دوباره تغییر دهد.
رضایی پس از سال‌ها ناکامی در انتخابات، این بار با اتکا به سابقهٔ نظامی و نزدیکی به رهبر جدید به جایگاهی مؤثر در تصمیم‌گیری رسیده است. دوام این موقعیت اما احتمالاً به سرنوشت جنگ و رقابت درون حکومت بستگی دارد؛ رقابتی که حتی با پایان درگیری نظامی نیز ممکن است شدت بگیرد و حمایت کسانی را که امروز پشت رضایی ایستاده‌اند، برای حفظ جایگاهش ناکافی کند.