دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، و شی جینپینگ، همتای چینیاش، قرار است در روزهای پنجشنبه و جمعه، ۲۴ و ۲۵ اردیبهشت، در پکن با یکدیگر دیدار کنند.
این سفر که نخستین سفر یک رئیسجمهور آمریکا به چین در نزدیک به یک دهه گذشته است، در ابتدا قرار بود بیش از یک ماه پیش انجام شود، اما جنگ ایران و پیامدهایش، آن را به تعویق انداخت. همین تعویق، نشان میدهد که دیدار پیشرو در برههای حساس در سیاست و اقتصاد جهانی برگزار میشود.
دیدار ترامپ و شی چه نوع دیداری خواهد بود؟
در حالی که ترامپ اغلب شی را «دوستی نزدیک» توصیف کرده است، اما برخی ناظران معتقدند که این دیدار چندان هم دوستانه نخواهد بود.
آلخاندرو ریس، استاد مدعو در دپارتمان سیاست و مدیریت دولتی دانشگاه هنگکنگ، به رویترز گفته که این یک نشست دوستانه نیست: «از ترامپ به شکلی پذیرایی خواهد شد که چینیها میدانند او دوست دارد. اما در واقع این نشست، از جهاتی، برای مدیریت ریسک است. این نشست در زمانی بسیار حساس، نه فقط از نظر ژئوپلیتیک جهانی بلکه از نظر اقتصاد جهانی برگزار میشود».
اما مدیریت تنشها در چه حوزههایی خواهد بود؟ آقای ریس به سه اولویت اصلی در این زمینه اشاره میکند: تنشهای تجاری، تنشهای ناشی از جنگ ایران و تنشهای مربوط به تایوان.
در بخش تنشهای تجاری، در جریان آخرین دیدار ترامپ و شی در اکتبر پارسال در کره جنوبی، طرفین توافق کردند که جنگ تجاری فزاینده میان خود را متوقف کنند. قبل از آن، ایالات متحده تعرفههایی سهرقمی بر کالاهای چینی اعمال کرده بود و پکن نیز متقابلاً تهدید کرده بود که عرضه جهانی عناصر خاکی کمیاب را محدود خواهد کرد.
ریس میگوید: «در مورد مسائل تجاری، فکر میکنم او (ترامپ) مایل است چین کالاهای آمریکایی بیشتری بخرد. البته به نظر میرسد توافقی درباره خریدهای حوزه هوانوردی و خرید هواپیما در دست تهیه باشد».
آمریکا تلاش میکند چین را به افزایش خرید محصولات آمریکایی مانند هواپیماهای بوئینگ، گوشت گاو و سویا تشویق کند. همچنین واشینگتن در تلاش است سازوکارهای جدیدی برای مدیریت روابط اقتصادی دو کشور ایجاد شود تا حوزههایی از تجارت که حساسیت امنیتی ندارند، حفظ شوند.
در مقابل، چین خواهان کاهش تعرفهها، تسهیل صادرات فناوریهای پیشرفته بهویژه نیمههادیها خواهد بود.
اما اختلافات آمریکا و چین بر سر خودروهای برقی، فناوریهای پیشرفته و تراشههای نیمههادی پیچیدگیهای خود را دارد و کارشناسان ارزیابی میکنند که احتمالاً با وجود این دیدار، ادامه خواهد داشت. هرچند ممکن است امتیازهای محدود دو طرف به یکدیگر، تنشهای تجاری را تا حدودی کاهش دهد.
استاد دانشگاه هنگکنگ میگوید: «جنگ تعرفهای یا جنگ تجاری ناگهان حلوفصل نمیشود. این وضعیت برای مدتی ادامه خواهد یافت و مسئلهای مربوط به اهرم فشار و شاید اقدامات متقابل دو طرف علیه یکدیگر است. لذا این وضعیت برای مدتی ادامه پیدا خواهد کرد».
در پرونده تایوان چه روی خواهد داد؟
ترامپ در بازگشت به کاخ سفید و دورهٔ دوم ریاستجمهوری خود، رویکردی «دوپهلو» نسبت به تایوان داشته است.
او از یک سو، در دسامبر ۲۰۲۵ اجازه فروش ۱۱ میلیارد دلار تسلیحات به تایوان را داد که بزرگترین معامله تسلیحاتی در تاریخ این جزیره محسوب میشود، اما از طرف دیگر هنوز این تسلیحات را تحویل نداده و حتی گفته که درباره این فروش با شی جینپینگ گفتوگو کرده است.
رئیسجمهور آمریکا همچنین از اینکه تایوان به قول او، «بخش بزرگی از صنعت نیمههادی آمریکا را دزدیده»، انتقاد کرده و گفته است تایوان باید برای حمایت امنیتی به آمریکا پول بدهد.
چین، تایوان را «استان جداشده» خود میداند و میخواهد آن را ضمیمه خاک خود کند. به همین دلیل، انتظار میرود در جریان دیدار ترامپ و شی، رئیسجمهور چین خواستار کاهش حمایت آمریکا از تایوان شود؛ حمایتی که برای پکن بهعنوان یک «خط قرمز سیاسی» محسوب میشود.
یکی از عوامل بازدارنده تغییر سیاست آمریکا، وابستگی شدید اقتصاد و فناوری ایالات متحده به صنعت نیمههادی تایوان است. کارشناسان میگویند همین موضوع باعث میشود که تغییر ناگهانی سیاست آمریکا بعید باشد.
با این حال، جنگ ایران باعث شده که بخشی از توان نظامی آمریکا از منطقه آسیا به خاورمیانه منتقل شود و همین مسئله باعث شده که برخی تحلیلگران چینی نسبت به توان آمریکا برای دفاع از تایوان تردیدهایی مطرح کنند.
در پروندهٔ ایران چه گفته خواهد شد؟
مسائل تجاری و موضوع تایوان کمابیش، در جریان دیدار قبلی ترامپ و شی هم مطرح بوده اما دیدار این هفته در شرایطی برگزار خواهد شد که نسبت به دیدار قبلی، تحولات مهمی رخ داده است.
مهمترین آنها جنگ ایران است که باعث ایجاد بحران انرژی در جهان و از جمله در چین شده. اکنون چین با کندی رشد اقتصادی، افزایش هزینههای انرژی و نگرانی از رکود جهانی مواجه است که میتواند بر اقتصاد صادراتمحور این کشور فشار وارد کند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، گفته که دو رئیسجمهور درباره جنگ ایران گفتوگو خواهند کرد و واشینگتن از چین خواسته تا به «عملیات بینالمللی» برای بازگشایی تنگه هرمز بر روی کشتیرانی بینالمللی بپیوندد.
ریس نیز میگوید: «ترامپ میخواهد درباره ایران صحبت کند و شاید چین را متقاعد کند که فراتر از آنچه ممکن است پشت صحنه انجام دهد، فشار بیشتری بر تهران وارد کند تا دستکم به بسته ماندن تنگه هرمز پایان دهد».
در حالی که پکن ماه گذشته پشتپرده تلاش کرد تا ایران را برای انجام مذاکرات صلح با آمریکا به میزبانی پاکستان متقاعد کند، اما تحلیلگران میگویند نه تهران کاملاً به توصیه پکن عمل میکند و نه چین صرفاً بر اساس دستور واشینگتن اقدام خواهد کرد.
استاد دانشگاه هنگکنگ میگوید: «ایالات متحده و حتی دونالد ترامپ، اغلب میزان نفوذ چین بر شرکای متعددش در جهان را بیش از حد برآورد میکنند، و این شامل ایران نیز میشود».
او افزود: «این تصور که تهران صرفاً از پکن تبعیت میکند و هر کاری که چین بخواهد انجام میدهد، درک درستی از این رابطه نیست. بنابراین اگر ترامپ با این تصور وارد مذاکره با شی جینپینگ شود که میتواند او را برای وادار کردن تهران به بازگشایی تنگه هرمز تحت فشار بگذارد، این اتفاق نخواهد افتاد. چین هیچ اقدام آشکاری انجام نخواهد داد که نشان دهد در حال اجرای خواستههای ترامپ است».
با این حال، این شرایط به این معنی نیست که چین خواهان ثبات و آرامش در خاورمیانه نیست، بلکه شدیداً به آن نیاز دارد.
حدود نیمی از واردات نفت خام چین از خاورمیانه تأمین میشود؛ جایی که انسداد عملی تنگهٔ هرمز و محاصره آمریکا علیه بنادر جنوبی ایران، باعث شده که کشتیها در داخل خلیج فارس گرفتار شده و در برابر حملات آسیبپذیر شوند.
طبق دادههای گمرک چین، این درگیری واردات کل نفت خام چین در ماه آوریل را نسبت به پارسال ۲۰ درصد کاهش داده و به پایینترین سطح در نزدیک به چهار سال اخیر رسانده است.
وزارت خارجه چین اعلام کرده که محاصره تنگهٔ هرمز توسط آمریکا «در راستای منافع مشترک جامعه بینالمللی نیست». این وزارتخانه همچنین هفته گذشته تأیید کرد که یک نفتکش حامل فرآوردههای نفتی با خدمه چینی در این تنگه مورد حمله قرار گرفته است.
ریس میگوید: «فکر میکنم شی در دیدار با ترامپ، بهدنبال موضوع ثبات خواهد بود، اینکه ایالات متحده را متقاعد کند درگیری در خاورمیانه و خلیج فارس را حل کند و ثبات بیشتری در منطقه ایجاد شود، زیرا این موضوع بر تأمین انرژی چین تاثیر دارد».
او افزود: «همچنین فکر میکنم شی جینپینگ بهدنبال نوعی جایگاه برای کشور خود است، یعنی اینکه به عنوان بازیگری مسئول در جهان دیده شود که بهدنبال ثبات است و تلاش میکند در پشت صحنه برای حل این بحرانها نقش ایفا کند».
چشمانداز چیست؟
آمریکا نگرانیهای متعددی در پرونده مربوط به چین دارد که مهمترین آنها مهار تنشهای ژئوپلیتیک مانند روابط چین با ایران و روسیه، نگرانی درباره پیشرفت هوش مصنوعی در چین و همچنین موضوع کنترل تسلیحات هستهای است.
پکن تاکنون تمایلی به مذاکره درباره زرادخانه هستهای خود نشان نداده اما انتظار میرود که موضوع روابط چین با روسیه در نشست ترامپ و شی مطرح شود.
کارشناسان معتقدند که رقابتها از جمله رقابتهای اقتصادی میان آمریکا و چین بهطور فزایندهای ساختاری شده است، نه موقتی. به همین دلیل انتظار اینکه اختلافات میان دو کشور با یک دیدار حل شود یا شدیداً کاهش یابد، انتظاری دور از واقع است.
در این شرایط که توافقهای بزرگ بعید به نظر میرسند، نشست آتی ترامپ و شی ممکن است به توافقهای محدود، نمادین یا بیانیههایی با دقت تنظیمشده منجر شود که هدف آنها کاهش تنشهاست.
ریس میگوید: «فکر میکنم دونالد ترامپ به نوعی پیروزی دیپلماتیک نیاز دارد که بتواند به مردم آمریکا نشان دهد که او فقط بهدنبال برهم زدن نظم جهانی یا ژئوپلیتیک نیست، بلکه بهدنبال ثبات نیز هست. چین نیز تا حدی فقط باید نشان دهد که یک شریک مسئول در اقتصاد جهانی و در ژئوپلیتیک جهان است».