۸۰ درصد مردم دنیا به ۸۵ زبان بزرگ، رسمی و مشترک در جهان تکلم میکنند. از سوی دیگر ۵۷۰۰ زبان کوچک دنیا نیز که اکثریت زبانها را تشکیل میدهند، در معرض خطر فوری زوال هستند. از میان گروه زبانهای بزرگ نیز بعضیها «زبان بینالمللی» شدهاند.
درک تحولات زبانی در ۵۰۰ و خردهای سال گذشته برای ما امروزیها، آسانتر از درک ده هزار سال گذشته است.
۱۵۰۱ میلادی، سال تاجگذاری شاه اسماعیل و آغاز سلسله صفویان است. این در عین حال ۸۵۰ سال بعد از حاکمیت اعراب و حکومتهای قبایل کوچنده بود که هنوز چندان با مردم بومی نیامیخته و خود کاملا بومی نشده بودند. از این جهت آغاز سلسله صفویان به گفته برخی حتی آغاز «ایران معاصر» به شمار میرود.
موضوع زبان و فرهنگهای ترکی در کوچهای استپهای اوراسیا که مربوط به اقوامی مانند بلغارها، خزرها و آوارها میشود بحث دیگری است. در رابطه با قوم اوغوز و بعضی از اقوام ترک زبان دیگر که هزار و اندی سال پیش با قبول اسلام رو به سوی ایران و بیزانس (آناتولی) آوردند شاهد یک دگرگشت دیگر و مهم زبانی در منطقه ما هستیم.
در بسیاری کتابهای تاریخ و تذکرهها، سه زبان اصلی دنیای اسلام یعنی عربی، فارسی و ترکی را «السنه ثلاثه» یعنی زبانهای سه گانه نامیدهاند. بعد از اسلام این سه زبان و فرهنگ بقدری با هم آمیختند که امروزه تفکیک آنها غیر ممکن است.
تقریبا ۳۵۰۰ سال قبل (نیمه دوم هزاره دوم قبل از میلاد) وقتی اقوام ایرانی (از زیر شاخه «هند و ایرانی»ها و شاخه «هند و اروپایی»ها) از آسیای میانه و شمال دریای خزر به فلات ایران کنونی سرازیر شدند، در این فلات بومیان و قبایل تا حد زیاد جدا و دور از همدیگر زندگی میکردند. از فرهنگ و زبان آنها اطلاعاتی باقى نمانده است.
اگر یک رشته واژههای پایه مانند آفتاب، پدر، رفتن، آب، پرنده و یا بعضی جملههای ساده و ابتدایی مانند «ما نتوانستیم بیاییم» را به انگلیسی، آلمانی، دانمارکی، سوئدی و نروژی بنویسید شباهتهای جالبی بین این واژهها و جملات مشاهده خواهید کرد. همینها را به فرانسه و ایتالیایی هم بنویسید. خواهید دید که با گروه اول فرقهای بارزی هست اما باز میتوان به شباهتهای زیادی هم پی برد. ولی اگر این بار همان واژهها و جملات را به ترکی، چینی و یا عربی بنویسید صرفنظز از الفبا و املای گوناگون، خواهید دید که مثلا ترکی و یا عربی آن واژهها با سوئدی و یا فرانسه خیلی فرق دارند.
در سلسله مقالاتی که انتشار آنها در رادیو فردا را از امروز شروع میکنیم، به آغاز و نطفههای اولیه زبانها یعنی خانوادههای زبانها و آنگاه شکلگیری خود زبانها و تحول آنها خواهیم پرداخت.
اين يادداشت در باره قتل عام سال ۱۹۱۵ ارامنه در دولت عثمانی را من درست هشت سال پيش نوشته بودم. ميگويم يادداشت، چونکه من نه هشت سال پيش متخصص تاريخ روابط ارامنه و ترک ها بودم و نه حالا هستم. فقط آنچه را که ميديدم و حس ميکردم نوشتم و امروز هم فکر ميکنم در مجموع اشتباه نکرده ام.
