پیامدهای اقتصادی جنگ در منطقه خاورمیانه در کشورهای خارج از این منطقه، از جمله آسیای مرکزی که به واردات از بنادر جنوبی ایران وابستهاند، نیز احساس میشود.
ردیفی از خودروهایی که قرار است از دوبی راهی قرقیزستان شوند، فعلاً بیحرکت ماندهاند. یک واردکنندهٔ قرقیزی ساکن این شهر میگوید هنوز مشخص نیست این خودروها چه زمانی به مقصد خواهند رسید.
علیپبای اولو میگوید هنوز هیچ زمانبندی روشنی به آنها داده نشده و به همین دلیل، خودروها را در گاراژ نگه داشتهاند. این خودروها امانی هستند و اگر در بندر آسیبی ببینند، زیان آن متوجه واردکنندگان خواهد بود.
پیش از این، خودروها با کشتی از خلیج فارس به بنادر ایران میرسیدند و سپس از مسیر زمینی به بیشکک منتقل میشدند. اما جنگ در ایران این زنجیرهٔ تأمین را بهشدت کند کرده است.
علیپبای اولو میگوید تنگه کاملاً بسته نشده و جابهجایی ادامه دارد، اما خودروها گاهی ۱۵ تا ۲۰ روز و حتی تا یک ماه در بنادر معطل میمانند. بهگفتۀ او، تأخیرها جدی است و بسیاری از خودروها در بنادر ایران گیر کردهاند.
او میافزاید بهدلیل وضعیت جنگی خلیج فارس، کارکنان بنادر از ترخیص محمولهها هراس دارند و به همین دلیل، روند تخلیه و ارسال بارها بهشدت کند شده است.
تغییر مسیر حملونقل به مسیرهای زمینی
حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران در نهم اسفند ۱۴۰۴ و حملات متقابل تهران به اهدافی در خاورمیانه، همانطور که انتظار میرفت، پیامدهای اقتصادی گستردهای در پی داشته است.
این تأثیرات تنها به منطقه محدود نمانده و در کشورهای خارج از این منطقه، از جمله آسیای مرکزی که به واردات از ایران وابستهاند، نیز احساس میشود. با کند شدن مسیر دریایی از طریق خلیج فارس، بسیاری از محمولهها اکنون از مسیرهای زمینی جابهجا میشوند؛ مسیری که هم زمان بیشتری میبرد و هم هزینهٔ بیشتری دارد.
عظمت جومابکوف، رئیس انجمن شرکتهای حملونقل بینالمللی قرقیزستان، میگوید این اختلالات باعث شده انتقال کالا از مراکز توزیع بزرگی مانند عربستان سعودی حدود ۱۰ روز بیشتر طول بکشد. بهگفتۀ او، مسیرها برای دور زدن تنگه هرمز طولانیتر شدهاند.
او به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفته است قبلاً کالاها از راه دریا منتقل میشد، اما اکنون حملونقل به مسیرهای زمینی منتقل شده است. هر کشور قوانین خاص خود را دارد و این موضوع کار را پیچیدهتر کرده است.
بهگفتۀ جومابکوف، تأخیر ۱۰ روزه برای تاجران قابل توجه است، اما خارج از کنترل شرکتهای حملونقل است و مستقیماً به شرایط ژئوپلیتیک مربوط میشود.
این فشارها در نهایت به مصرفکنندگان منتقل شده و افزایش هزینههای حملونقل به بالا رفتن قیمت کالاها انجامیده است.
درگیریها مسیرهای تجاری را مختل کرده، جریان تأمین مواد غذایی را کاهش داده و قیمت انرژی را در کشورهایی افزایش داده است که متوسط درآمد ماهانه در آنها معمولاً از ۵۰۰ دلار فراتر نمیرود.
بر اساس گزارش بانک جهانی، اقتصاد کشورهای آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ رشد قابل توجهی داشت و با افزایش مصرف، حوالهها و سرمایهگذاری، به رشد ۷ درصدی رسید.
اما جنگ ایران ریسکهای تازهای ایجاد کرده است. اختلال در تنگه هرمز هزینهٔ انرژی و تجارت را بالا برده و نرخ تورم در اروپا و آسیای مرکزی در فوریهٔ ۲۰۲۶ به ۸.۱ درصد رسانده است؛ رقمی که بالاترین سطح در این منطقه محسوب میشود.
جهش قیمت انرژی
کشورهایی مانند قرقیزستان و تاجیکستان که واردکنندهٔ انرژی هستند، بیش از دیگران در معرض آسیب قرار دارند.
افزایش قیمت نفت بودجهٔ دولتها را تحت فشار قرار داده، قدرت خرید خانوارها را کاهش داده و رشد اقتصادی را کند کرده است. تأخیر در واردات، از خودرو گرفته تا مواد غذایی و کالاهای صنعتی، به فشارهای تورمی دامن زده و زنجیرههای تأمین را مختل کرده است.
بانک جهانی هشدار داده است که در صورت ادامهٔ درگیری در خاورمیانه، رشد اقتصادی در اروپا و آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۶ ممکن است از ۲.۴ درصد به ۲.۱ درصد کاهش یابد که پایینترین سطح از سال ۲۰۲۰ خواهد بود.
اشاتوف، رئیس انجمن تاجران نفت قرقیزستان، میگوید کشورهایی مانند چین، هند، ژاپن و کره جنوبی که پیشتر بخش زیادی از نفت خود را از طریق تنگه هرمز تأمین میکردند، اکنون به روسیه روی آوردهاند.
او میگوید افزایش تقاضا باعث رشد سریع قیمتها در روسیه شده است. بهگفتۀ او، قیمت هر تن نفت که پیشتر حدود ۷۰۰ دلار بود، اکنون به نزدیکی ۹۰۰ دلار رسیده است.
قرقیزستان به واردات خودروهای دستدوم وابستگی زیادی دارد.
در سال ۲۰۲۵، حدود ۱۳۹ هزار خودرو از کره جنوبی، چین، ژاپن و ایالات متحده وارد این کشور شد که اغلب از مسیر دبی و بندرعباس عبور میکردند. بسیاری از این خودروها به روسیه بازصادرات میشوند و برای تاجران قرقیزی سود قابل توجهی دارند.
اما از زمان آغاز درگیریها، هزینهٔ حمل خودرو از امارات متحده عربی بین ۱۲۵ تا ۱۸۰ درصد افزایش یافته و به بیش از ۳۵۰۰ تا ۶۰۰۰ دلار برای هر خودرو رسیده است؛ افزایشی که هم بازار داخلی و هم سود بازصادرات را تهدید میکند.
در تاجیکستان نیز مصرفکنندگان با افزایش قیمت و کمبود کالاهای روزمره روبهرو شدهاند. مواد غذایی، کالاهای خانگی و مصالح ساختمانی که از مسیر ایران منتقل میشوند، با تأخیر به بازار میرسند.
زلفیه سلطانوا، ساکن دوشنبه، میگوید قیمتها در مدت کوتاهی افزایش یافته است. او میگوید پودر لباسشویی که پیشتر ۵۰ سامانی قیمت داشت، اکنون به ۶۵ سامانی رسیده است.
فروشندگان نیز برای تأمین کالا با مشکل مواجه شدهاند.
صاحب یک فروشگاه کوچک در شهر دوشنبه میگوید فعلاً با فروش موجودی قبلی توانسته قیمتها را ثابت نگه دارد، اما فشارها بهسرعت در حال افزایش است. او میگوید تاجران گزارش میدهند که با طولانیتر شدن زمان رسیدن کالاهای جدید، قیمتها بهتدریج در حال افزایش است.
پیش از جنگ، ایران یکی از پنج شریک تجاری اصلی تاجیکستان بود و در سال ۲۰۲۵ حجم مبادلات دو کشور به حدود ۴۸۴ میلیون دلار رسید.
حاجیمحمد عمرف، اقتصاددان تاجیک، هشدار میدهد که اگر وضعیت تغییر نکند و جنگ ادامه یابد، قیمتها در تاجیکستان باز هم افزایش خواهد یافت.
آسیای مرکزیِ محصور در خشکی
آسیای مرکزی که به دریا راه ندارد، بهطور سنتی به شبکههای حملونقل بهجا مانده از دوران شوروی وابسته بوده که از طریق روسیه به شمال متصل میشدند.
پس از فروپاشی اتحاد شوروی، کشورهای منطقه تلاش کردهاند مسیرهای حملونقل خود را به سمت جنوب و غرب گسترش دهند. در این میان، بنادر ایران به یکی از مسیرهای اصلی صادرات کالاهای آسیای مرکزی به جهان تبدیل شدهاند.
بانک جهانی در تازهترین گزارش خود تأکید کرده است که کشورها برای کاهش اثرات این بحران باید اقدامات هدفمند، بهویژه برای حمایت از اقشار آسیبپذیر، در پیش بگیرند.
این نهاد همچنین بر ادامهٔ اصلاحات اقتصادی برای تقویت رشد و ایجاد اشتغال تأکید کرده و آن را عاملی مهم در افزایش تابآوری اقتصادها در برابر بحرانها دانسته است.
