آخرین تبادل پیام میان واشینگتن و تهران درباره مسیر پیشنهادی برای کاهش تنش، پرسشهای تازهای را درباره آینده بحران رو به گسترش در اطراف تنگه هرمز مطرح کرده است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پاسخ اخیر ایران به طرح مورد حمایت ایالات متحده را «کاملاً غیرقابل قبول» توصیف کرد، در حالی که هر دو طرف همچنان از تمایل به مذاکره برای کاهش تحریمها، محدودیتهای هستهای و آینده کشتیرانی در این گذرگاه راهبردی سخن میگویند.
تحلیلگران در واشینگتن میگویند این بنبست بیش از پیش این فرض را به چالش میکشد که دیپلماسی خواهد توانست با سرعت کافی پیش برود تا از پیامدهای اقتصادی گستردهتر این درگیری جلوگیری کند.
تا اینجا، بازارهای مالی با وجود نوساناتی مقطعی، نسبتاً آرام ماندهاند.
اما کارشناسان میگویند این ثبات نسبی بازتاب این انتظار است که مذاکرات در نهایت به نوعی توافق منجر خواهد شد.
مارک کانسیان در نشستی که ۱۱ مه توسط «مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی» برگزار شد، گفت: «روی هر دو طرف فشار وجود دارد تا به نوعی توافق برسند».
کانسیان، سرهنگ بازنشسته تفنگداران دریایی آمریکا و مشاور ارشد این مرکز که بیش از سه دهه سابقه نظامی از جمله در عملیات «طوفان صحرا» و عراق دارد، گفت: وضعیت نظامی به «بنبست» رسیده است.
تهران تلاش کرده است عبور و مرور در این تنگه، مسیر انتقال یکپنجم نفت و گاز جهان، را محدود کند، در حالی که ایالات متحده از خارج از این آبراه فشار خود را حفظ کرده است.
با وجود اینکه درگیریها عمدتاً به همین منطقه محدود مانده، هیچیک از طرفین در موقعیتی برای دستیابی به یک پیشرفت قاطع قرار ندارد.
به گفته کانسیان، هر دو طرف در حال بررسی مصالحههای احتمالی درباره ذخایر اورانیوم غنیشده ایران، فعالیتهای آتی غنیسازی و کاهش مرحلهای تحریمها هستند.
او اشاره کرد که به نظر میرسد آمریکا حاضر است در ازای اعمال محدودیتهای فیزیکی بر اورانیوم غنیشده، از حضور بازرسان میدانی صرفنظر کند.
در همین حال، کانسیان گفت هرچه این رویارویی طولانیتر شود، فشارهای نظامی و اقتصادی بر هر دو طرف بیشتر خواهد شد.
نگاه آسیا به بحران تنگهٔ هرمز
با وجود ثبات نسبی بازارهای جهانی، تحلیلگران میگویند اگر اختلال در تنگه هرمز ادامه یابد، پیامدهای اقتصادی میتواند شدیدتر شود.
هرچند بخشی از حملونقل کالا همچنان انجام میشود، این بحران تاکنون به افزایش قیمت سوخت، حدود ۴۰ درصد، و دامن زدن به نگرانیهای فزاینده درباره تأمین انرژی در بخشهایی از آسیا و اروپا منجر شده است.
این بحران بهویژه در شرق آسیا با دقت دنبال میشود، جایی که برخی اقتصادها همچنان وابستگی زیادی به انرژی خاورمیانه دارند؛۷۰ درصد برای کره جنوبی و ۹۵ درصد برای ژاپن.
ویکتور چا، رئیس بخش ژئوپلیتیک و سیاست خارجی مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی و استاد دانشگاه جورجتاون، گفت ژاپن و کره جنوبی در حال بررسی راههایی برای تنوعبخشی به منابع انرژی و کاهش وابستگی بلندمدت به مسیرهای خلیج فارس هستند و به سرمایهگذاری در آسیای مرکزی و آفریقا چشم دوختهاند.
او گفت: «هر دو کشور، فارغ از نتیجه این بحران، به دنبال کاهش وابستگی خود به نفتی هستند که از این تنگه عبور میکند».
چا همچنین افزود این تغییر یک «ضرورت ژئواستراتژیک» برای بهبود روابط با روسیه ایجاد میکند، زیرا مسیرهای جایگزین از آسیای مرکزی احتمالاً از سواحل دریای سیاه روسیه عبور خواهند کرد.
در همین حال، ین ژاپن و وون کره جنوبی نیز در برابر دلار به پایینترین سطح خود در چند سال اخیر رسیدهاند که فشار بیشتری بر اقتصادهای آنها وارد میکند.
انتظار میرود مسئله ایران بر نشست پیشروی ترامپ با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در روزهای ۲۴ و ۲۵ اردیبهشت نیز سایه بیفکند.
پکن همچنان بزرگترین خریدار نفت ایران است و در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۰ درصد صادرات آن را جذب کرده است. مقامات آمریکایی ممکن است چین را تحت فشار بگذارند تا از این اهرم برای ترغیب ایران به امتیازدهی استفاده کند.
با این حال، تحلیلگران میگویند مسئله فوری این است که آیا دیپلماسی میتواند سریعتر از فشارهای اقتصادی و کاهش ذخایر تسلیحاتی که اکنون در بازارهای جهانی و صحنههای نظامی در حال شکلگیری است، پیش برود یا نه.