اپوزیسیون ایرانی خارج از کشور در دو نقطهٔ جهان و با دو رویکرد متفاوت حول جنگی که سایهاش بر زندگی ایرانیان گسترده، گرد هم آمدند. یک نقطهٔ مشترک میان این گروهها وجود داشت؛ آیندهٔ ایران پس از جمهوری اسلامی.
در دالاس، شاهزاده رضا پهلوی در همایش «سیپک» از فرصت تاریخی برای «پایان کامل» جمهوری اسلامی صحبت کرد و نقش شهروندان معترض در وارد کردن ضربهٔ نهایی به پیکر حکومت دینی را برجسته کرد.
همزمان در لندن، صدها تن از کنشگران سیاسی و مدنی با تأکید بر ضرورت گفتوگو و کثرتگرایی در «کنگرهٔ آزادی ایران» حضور یافتند.
چهرههای نزدیک به شاهزاده رضا پهلوی، کنگرهٔ آزادی ایران را برنتافتهاند و سعید قاسمینژاد، مدیر «پروژه شکوفایی ایران» و مشاور شاهزاده رضا پهلوی در حساب کاربری خود در شبکهٔ اجتماعی ایکس نوشت: «معیار و شاقول» پادشاهیخواهان، به گفتهٔ او، اصول و برنامههای شاهزاده رضا پهلوی است.
شاهزاده رضا پهلوی در نشست سیپک از ایالات متحده درخواست کرد کارزار نظامی خود علیه ایران را تا رسیدن به نتیجه ادامه دهد و کار را «یکسره» کند. در نقطه مقابل، کنگرهٔ آزادی ایران با اشاره به دیدگاههای متفاوت دربارهٔ درگیریهای نظامی، تداوم جنگ را به زیان مردم ایران دانست و خواستار توقف فوری آن شد تا امنیت و منافع ایرانیان حفظ شود.
با این حال، برگزاری دو نشست با دو رویکرد و صدای متفاوت، همزمان با جنگی که پایان راهبردی آن حتی برای آغازکنندگانش روشن نیست، پرسشهایی جدی درباره تأثیرگذاری و سرنوشت این همایشها نسبت به نشستهای مشابه گذشته ایجاد کرده است.
در برنامهٔ رادیویی «پاراگراف اول»، مجید زمانی مدیر گروه «دولت برای ایران» و از برگزارکنندگان «کنگرهٔ آزادی ایران» از لندن همراه با شهرام خلدی، مدرس مطالعات خاورمیانه و روابط بینالملل از اُنتاریو، به بحث درباره این دو نشست اپوزیسیون زیر سایهٔ جنگ پرداختند.
چرا شاهزاده به کنگره دعوت نشد؟
مجید زمانی از برگزارکنندگان نشست «کنگرهٔ آزادی ایران» در لندن، هدف از برگزاری این نشست را آنچه گرد هم آوردن گروهی جامع و متنوع از نمایندگان مردم ایران مینامد عنوان کرده و میگوید: آنها در فضای این نشست توانستند، بدون سانسور و با احترام به تنوع دیدگاهها حرف خود را بزنند.
نشست لندن که ۸ و ۹ فروردین برگزار شد به گفتهٔ این کارآفرین و کنشگر سیاسی تلاش داشت تا طیفهای مختلف از مشروطهخواه تا جمهوریخواه را کنار یکدیگر بیاورد. تلاشی مشابه آنچه پیشتر جواد خادم، وزیر مسکن کابینه شاپور بختیار، و گروهی از چهرههای مخالف جمهوری اسلامی با برگزاری اتحاد برای دموکراسی در ایران کوشیده بودند به آن دست پیدا کنند.
همزمان با این نشست، شاهزاده رضا پهلوی در نشست سالانهٔ اقدام سیاسی محافظهکاران آمریکا موسوم به «سیپک» در ایالت تگزاس حضور پیدا کرد.
مجید زمانی درباره اینکه آیا «کنگرهٔ آزادی ایران» از این چهرهٔ مخالف جمهوری اسلامی که بعد از اعتراضهای دیماه ۱۴۰۴ بیش از هر زمان دیگری توجه گروهی از مخالفان را با برگزاری کارزارهایی به خود جلب کرده، دعوت کرده است، با صراحت میگوید، نه.
مدیر گروه «دولت برای ایران» میگوید: لازم نیست هر جا چتری برپا میشود یا پرچمی بالا میرود، همه زیر همان پرچم جمع شوند.
مجید زمانی دربارهٔ دعوت نکردن از شاهزاده رضا پهلوی هم میگوید: گروه «کنگرهٔ آزادی ایران» مدعی نمایندگی تمام ملت ایران نیست و افراد و گروهها مرحله به مرحله دعوت میشوند.
شهرام خلدی، مدرس دانشگاه، که فعالیتهایی را برای کارزار سیاسی شاهزاده رضا پهلوی انجام داده است، دعوت نکردن از شاهزاده رضا پهلوی و پاسخگو نبودن در قبال آن را «روایت گوبلزی» از تاریخ عنوان کرده و معتقد است این شانه خالی کردن روشی سیاستمدارانه است نه کنشگری دموکراتیک.
تکثرگرایی در برابر تجزیهطلبی
شهرام خلدی با انتقاد از نوع نگاهی که نشست «کنگرهٔ آزادی ایران» به مقولهٔ تکثرگرایی داشته است، میگوید: در کنگرهای که آقای زمانی برگزار کردند، برخی درباره پرچم شیر و خورشید صحبت کردند و به شکلی اشاره کردند که گویی این پرچم مسئلهساز است.
آقای خلدی با متهم کردن نشست لندن به فضا دادن به آنچه او «تجزیهطلبان» مینامد، با اشاره به گردهماییهایی که در همان حوالی در حمایت از شاهزاده رضا پهلوی برگزار شد، میگوید: «شما نمیتوانید بگویید آن ۴۰۰ نفر تکثرگرا نبودند فقط به این دلیل که علیه تجزیهطلبی صحبت کرده بودند و از تمامیت ارضی ایران دفاع میکردند».
مجید زمانی در پاسخ به صحبتهای شهرام خلدی و اتهام دعوت از گروههای تجزیهطلب به نشست لندن با تأکید بر اصل آزادی که به مردم اجازه میدهد تا همه چیز حتی «پرچم» را نقد کنند، میگوید: «یکی از گلایههای این گروهها این است که وقتی از حقوق خود حرف میزنند، برچسب تجزیهطلب میخورند».
به گفتهٔ آقای زمانی، شنیدن حرف اینها و صحبت دربارهٔ سامانهٔ حکومتی آینده که بتواند حقوق همه انسانها را تأمین کند، نه تنها کار بدی نیست بلکه به انسجام ایران کمک میکند.
جنگ؛ پدیدارشناسی یک تناقض
شهرام خلدی درباره تأکید شاهزاده رضا پهلوی بر آنچه این چهره برجستهٔ اپوزیسیون ایران، «مداخلهٔ نظامی بشردوستانه» مینامد و درخواست ادامهٔ کارزار نظامی آمریکا و اسرائیل تا تغییر رژیم در ایران میگوید: «در شرایطی که حکومتی غیر دموکراتیک بر سر کار است، درخواست حمایت خارجی یا حتی اقدام نظامی در برخی موارد در تاریخ سابقه داشته و نمیتوان آن را صرفاً به عنوان امری نامشروع تلقی کرد».
اما مجید زمانی میگوید که در نشست آنها اجماع کاملی دربارهٔ مسئلهٔ جنگ وجود نداشت، هرچند به گفتهٔ او، اکثریت معتقد بودند که این جنگ به زیان مردم ایران است و باید متوقف شود.
شهرام خلدی دربارهٔ سابقهٔ تاریخی درخواست مداخلهٔ نظامی، به فرانسهٔ تحت اشغال آلمان نازی اشاره میکند که با مداخلهٔ نظامی آبی-خاکی متفقین منجر به آزداسازی پاریس شد و در الگوی مورد نظر خود شارل دوگُل از رهبران مهم جنبش مقاومت فرانسه را که از خارج از فرانسه مبارزه را هدایت میکرد با شاهزاده رضا پهلوی همتراز میگیرد.
از این رو آقای خلدی میگوید: «از نظر پدیدارشناسی، ایران با یک وضعیت اشغالشده روبهروست و نمیتوان تمام سرکوبها را صرفاً به شرایط جنگی نسبت داد».
مجید زمانی با انتقاد از صحبتهای شهرام خلدی دربارهٔ جنگ میگوید که در صحبتهای او نوعی ناسازگاری یا تناقض دیده میشود.
به گفتهٔ مدیر گروه «دولت برای ایران»، آقای خلدی از یک طرف جنگ را به گونهای توضیح میدهد که گویی تصمیم یا ادامهٔ آن قابل نقد و ناشی از سیاستهای حکومت ایران بوده، اما از طرف دیگر در بخشهایی از صحبتش شرایط را طوری بسط میدهد که در آن، جنگ عملاً اجتنابناپذیر یا تحمیلشده بوده است.
آقای زمانی میپرسد: اگر جنگ در آن شرایط تحمیل شده و ایران ناچار به دفاع بوده، چگونه میتوان همزمان استدلال کرد که ادامه یا شکلگیری آن ناشی از تصمیمات سیاسی قابل اجتناب بوده است؟
شهرام خلدی معتقد است که جنگ باید به گونهای ادامه پیدا کند که هدایت اپوزیسیون به یک گذار دموکراتیک ممکن شود.
او بدترین اتفاق را توقف این جنگ بدون بسته شدن دست جمهوری اسلامی برای خشونت با شهروندان معترض میداند.
مجید زمانی با رد نظر شهرام خلدی در تأکید بر مداخلهٔ نظامی برای همسو کردن نیروهای اپوزیسیون، میگوید: اما تعیین سرنوشت ایران باید توسط خود ایرانیان انجام شود. هیچ کشور خارجی دموکراسی برای یک ملت نمیسازد. اولویت ما این است که اپوزیسیون و نیروهای مدنی ایرانی با هم گفتوگو کنند و چارچوب مشترک ارائه دهند.